منارهای با تزیین شاخ قوچ
شاخصترین عنصر تاریخی این مجموعه، منارهای استوانهای با ارتفاع حدود ۱۴ متر است که در فاصلهای نزدیک به بارگاه قرار دارد. بخش میانی این مناره با شاخهای قوچ تزیین شده و قسمتهای پایین و بالای آن از سادگی بیشتری برخوردار است.
بدنه اصلی مناره از آجر ساخته شده و پایه آن سنگی است. شاخها نیز در میان آجرهای بدنه قرار گرفتهاند و همین شیوه تزیین، ظاهر متفاوتی به بنا بخشیده است. پلکان داخلی مناره به صورت مارپیچ ساخته شده و تا قسمت بالایی برج ادامه دارد.
این ویژگی معماری، مناره شمس تبریزی را از بسیاری از بناهای مشابه متمایز کرده و سبب شده است این برج تاریخی به یکی از شناختهشدهترین نشانههای بارگاه تبدیل شود.
روایت شاه اسماعیل و شاخهای قوچ
درباره شاخهای بهکاررفته در مناره، روایتهایی از دوره صفویه وجود دارد. بر اساس یکی از این روایتها، شاه اسماعیل اول صفوی در جریان سفر خود به خوی، تعداد زیادی قوچ وحشی شکار کرد و دستور داد شاخهای آنها برای تزیین مناره مورد استفاده قرار گیرد.
در برخی روایتها آمده است که شاه اسماعیل در سفری ۴۰ روزه در منطقه خوی حضور داشته و استفاده از شاخ قوچ در مناره، علاوه بر زیبایی بنا، میتوانسته نمادی از قدرت و توانایی او در شکار باشد.
با این حال این روایتها باید در کنار اسناد و مطالعات تاریخی مربوط به بنا بررسی شود و نمیتوان همه جزئیات نقلشده درباره ساخت مناره را بدون استناد تخصصی، قطعی دانست.
درباره کارکرد اصلی مناره نیز دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. وجود پلکان مارپیچ و امکان دسترسی به قسمت بالایی برج، این احتمال را مطرح کرده که مناره در دورهای برای اذانگویی مورد استفاده قرار گرفته باشد.
در مقابل دیدگاه دیگری کاربرد آن را به روشن کردن آتش و انتقال پیام میان مناطق نسبت میدهد. هرچند این دیدگاه نیز در روایتهای مربوط به بنا مطرح شده، تعیین کارکرد دقیق مناره نیازمند بررسیهای تاریخی و معماری است.
مناره شمس تبریزی با شماره ۹۶۶ در بهمن ماه سال ۱۳۵۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از آن زمان به عنوان یکی از آثار تاریخی شاخص خوی مورد توجه قرار دارد.
روایتهایی از کاخ شاه اسماعیل
در کنار مناره، روایتهایی درباره وجود کاخی منسوب به شاه اسماعیل صفوی در نزدیکی بارگاه نیز وجود دارد. بر اساس برخی گزارشهای تاریخی، این کاخ در جریان جنگهای ایران و عثمانی از میان رفته و اثری از آن باقی نمانده است.
برخی تصاویر و تاریخنگارههای برجایمانده نیز از وجود چند مناره در کنار مقبره حکایت دارند. درباره تعداد منارهها و زمان دقیق ساخت آنها روایتهای متفاوتی وجود دارد و بررسی این موضوع نیازمند مراجعه به اسناد و پژوهشهای تاریخی است.امروزه در محوطه بارگاه، سنگ قبر، مناره تاریخی و سردیس شمس تبریزی از عناصر اصلی مجموعه به شمار میروند.
شمس تبریزی عارف نامدار قرن هفتم
شمسالدین محمد بن علی بن ملکداد، مشهور به شمس تبریزی، از عارفان برجسته قرن هفتم هجری بود. در منابع سال تولد او ۵۸۲ هجری قمری و تبریز به عنوان زادگاهش ذکر شده است.شمس از دوران جوانی به سفر و جستوجوی حقیقت پرداخت و با عارفان و اندیشمندان مختلف دیدار کرد. بخشهایی از زندگی او به دلیل کمبود منابع و روایتهای متفاوت، همچنان با ابهام همراه است.
مهمترین بخش زندگی شمس، دیدار او با مولانا در قونیه است. این دیدار در سال ۶۴۲ هجری قمری رخ داد، زمانی که مولانا از عالمان و فقیهان شناختهشده بود و به تدریس علوم دینی اشتغال داشت.
پس از این دیدار رابطهای عمیق میان شمس و مولانا شکل گرفت و زندگی فکری و معنوی مولانا دستخوش تغییر شد. بخش مهمی از شعر و اندیشه مولانا نیز در ارتباط با همین تجربه شکل گرفت و نام شمس در آثار او ماندگار شد.
جدایی شمس و جستوجوی مولانا
رابطه شمس و مولانا پس از مدتی با مخالفتهایی روبهرو شد و شمس قونیه را ترک کرد. در سال ۶۴۵ هجری قمری، او بار دیگر از قونیه رفت و پس از آن سرنوشتش در هالهای از ابهام قرار گرفت.
مولانا برای یافتن شمس به جستوجو پرداخت و سفرهایی نیز در این مسیر انجام داد، اما نشانی قطعی از او به دست نیامد. همین سرنوشت مبهم، یکی از دلایلی است که نام شمس را در طول قرنها با روایتهای گوناگون همراه کرده است.
خوی؛ شهری در مسیر تاریخ
بارگاه شمس تبریزی در شهرستان خوی قرار دارد، شهری که به دلیل پیشینه تاریخی و قرار گرفتن در مسیر راههای ارتباطی قدیم، از جمله جاده ابریشم، از اهمیت ویژهای در تاریخ شمال غرب ایران برخوردار بوده است.
خوی علاوه بر بارگاه شمس تبریزی، آثار تاریخی و فرهنگی دیگری را نیز در خود جای داده است. نام پوریای ولی نیز با این شهرستان پیوند خورده و مجموعه این ظرفیتها، خوی را به یکی از مقاصد گردشگری تاریخی و فرهنگی آذربایجان غربی تبدیل کرده است.
ظرفیت گردشگری عرفانی خوی
بارگاه شمس تبریزی به دلیل پیوند با یکی از شناختهشدهترین عارفان تاریخ ایران و ارتباط او با مولانا، ظرفیت قابل توجهی برای گردشگری فرهنگی و عرفانی دارد.
رضا رحمانی، استاندار آذربایجان غربی، با اشاره به جایگاه شمس تبریزی گفته است که شمس برای خوی تنها یک میراث تاریخی نیست، بلکه ظرفیتی فرهنگی، تمدنی و بینالمللی است که میتواند این شهرستان را به یکی از کانونهای مهم گردشگری فرهنگی و عرفانی منطقه تبدیل کند.
از این منظر، بارگاه شمس تبریزی علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، میتواند در معرفی ظرفیتهای فرهنگی خوی و آذربایجان غربی نیز نقش داشته باشد، به ویژه آنکه نام شمس و مولانا برای علاقهمندان ادبیات و عرفان در ایران و بسیاری از کشورهای جهان شناخته شده است.
بارگاه شمس تبریزی خوی، در کنار مناره تاریخی با شاخهای قوچ، بخشی از میراث فرهنگی منطقه را در خود جای داده است که از یک سو به تاریخ معماری و دورههای گذشته پیوند دارد و از سوی دیگر، یادآور داستان ماندگار شمس و مولانا و جایگاه عرفان در فرهنگ ایرانی است.