پاسخ این سؤال که تسلیحات اتمی، جهان و مناطق نگهداری آنها را بیثبات میکنند یا باثباتتر، دستکم از دهه ۱۹۸۰ میلادی (۱۳۶۰ شمسی) در میان دانشپژوهان روابط بینالملل بحثی مناقشهآمیز و پردامنه است. در هشتم فوریه ۲۰۰۷، دانشگاه کلمبیای امریکا شاهد یک مباحثه جنجالی بین «اسکات سیگن (Scott Sagan)» و «کنت والتز (Kenneth Waltz)» با عنوان «یک ایران هستهای: تقویت ثبات یا زمینهسازی فاجعه؟» بود؛ مناظرهای که در ابعادی گستردهتر، در قالب یک کتاب نیز منتشر شده و طی نزدیک به ۱۸ سال گذشته به یکی از پراستنادترین آثار در سیاست بینالملل در حوزه استراتژیک تبدیل شده است.
جوان آنلاین: هفتم اکتبر ۲۰۲۳، ظرفیت این را دارد که چشماندازهای استراتژیک در غرب آسیا را تغییر دهد. برای اولینبار، تقابل ایران و اسرائیل از یک رویارویی پنهان به کشمکشی آشکار تبدیل شده است و حدس و گمانها درباره شدت، گستردگی و تبعات آن با حساسیتی کمنظیر دنبال میشود. شاید کسانی که در داخل تونلهای پیچدرپیچ غزه در حال طراحی هفتم اکتبر بودند به فکرشان هم خطور نمیکرد این عملیات، اینقدر بر مناسبات غرب آسیا و فراتر از آن اثرگذار شده و چنین مغناطیسی از مناسبات قدرت در جهان را جلب خود کند. یک اثر جنبی (نه حاشیهای) هفتم اکتبر، گرم شدن بحثها درباره تغییر دکترین هستهای ایران است، برنامهای که از دهه ۱۳۴۰ شمسی در دوره پهلوی در رابطه با مدرنیزاسیون کلید خورده، از اوایل دهه ۱۳۸۰ مناقشه برانگیز شده است و همچنان در عمل، از دکترین کاربرد صلحآمیز تبعیت میکند. آیا موازنه جدید در غرب آسیا منجر به دگردیسی برنامه هستهای ایران خواهد شد؟ اگر چنین اتفاقی بیفتد، تبعات آن چیست؟ تخاصم بیشتر؟ بیثباتی پردامنهتر؟ یا تهدید گستردهتر؟ یا اینکه ممکن است تغییر دکترین هستهای، منجر به ثبات بیشتر در منطقه شود؟
واقعیت این است که پاسخ این سؤال که تسلیحات اتمی، جهان و مناطق نگهداری آنها را بیثبات میکنند یا باثباتتر، دستکم از دهه ۱۹۸۰ میلادی (۱۳۶۰ شمسی) در میان دانشپژوهان روابط بینالملل بحثی مناقشهآمیز و پردامنه است. در هشتم فوریه ۲۰۰۷، دانشگاه کلمبیای امریکا شاهد یک مباحثه جنجالی بین «اسکات سیگن (Scott Sagan)» و «کنت والتز (Kenneth Waltz)» با عنوان «یک ایران هستهای: تقویت ثبات یا زمینهسازی فاجعه؟» بود؛ مناظرهای که در ابعادی گستردهتر، در قالب یک کتاب نیز منتشر شده و طی نزدیک به ۱۸ سال گذشته به یکی از پراستنادترین آثار در سیاست بینالملل در حوزه استراتژیک تبدیل شده است. والتز، مبدع نظریه رئالیسم ساختاری و استاد دانشگاه هاروارد در می ۲۰۱۳ درگذشت، ولی مناظره و مباحثه معروف او با سیگن همچنان محل بحثهایی حساس است. سیگن استاد علوم سیاسی و عضو ارشد مرکز امنیت و همکاری بینالمللی کارولین اسجی مونرو و نویسنده چندین کتاب و مقاله با تمرکز بر حوزه خلع سلاح است. متن حاضر، در واقع بازسازی ابتکاری مناظره سال ۲۰۰۷ والتز و سیگن با در نظرگرفتن تحولات اخیر به ویژه جهان بعد از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ است که البته استفن والت (Stephen Walt)، استاد روابط بینالملل دانشگاه هاروارد نیز بهآن ملحق شده و به یک مناظره سهجانبه با حضور یک مجری فرضی به نام «جان» تبدیل شده است. طراحی سؤالها و جوابها به شیوهای ابتکاری، طوری انجام شده تا فضای طبیعی یک مناظره جذاب خلق شود و البته شرکتکنندگان همانند مناظره سال ۲۰۰۷ از رویارویی لفظی به شیوه برخی مناظرات غیرعلمی خودداری میکنند. چیزی حدود ۹۰ درصد جوابهای حاضران، مطالبی است که عیناً از مقالات، کتابها، مصاحبهها یا مناظره قبلی و حتی توییتها برداشت و نقل شده و ۱۰ درصد باقیمانده نیز بهشیوهای نوشته شده که ضمن حفظ فضای طبیعی مناظره، از زمینهمندی دیدگاههای شرکتکنندگان منحرف نشود. لازم به ذکر است بازسازی یا شبیهسازی این مناظره برای غنیترشدن ادبیات استراتژیک موجود در کشور حول برنامه هستهای است.
جان (مجری): سلام به همگی. به شما خوشامد میگویم و خوشحالم میزبان این مباحثه احتمالاً پرطرفدار هستم. خب میدانید که ما حدود دو دهه است درگیر یک مناظره یا شاید بهتر است بگویم مباحثه باسابقه درباره برنامه هستهای ایران هستیم. این بحث شاید حدود دو دهه یا اندکی کمتر است که با مقالات و بحثهای مناقشه برانگیز پروفسور «کنت والتز» شروع شده است. «کن» شما سال ۲۰۱۲ مقاله بحث برانگیزتان را نوشتید که از آن موقع تا الان واکنشها و حواشی زیادی داشته و البته بعضی اوقات هم بحثهای مناقشهآمیزی دربارهاش مطرح شده است. در طول این یک سالی که از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل گذشته، بحثها درباره اینکه آیا بهتر است ایران هم سلاح هستهای داشته باشد یا نه، دوباره در محافل عمومی مطرح است و خب البته، همانطور که احتمالاً در اخبار میبینید، افراد یا صداهایی هم در داخل ایران، بحث تغییر دکترین هستهای را با صدایی بلندتر از قبل مطرح میکنند. با توجه به اینکه مناقشه درباره قابلیت تسلیحات هستهای ایران با طرح دیدگاههای شما در سال ۲۰۰۷ شروع و با مقاله معروف شما در سال ۲۰۱۲ جدی شد، برای شروع بحث فکر کنم مناسب باشد خلاصه نظرات شما را درباره سلاح هستهای ایران مرور کنیم.
کنت والتز: ممنونم از جلسهای که ترتیب دادید. خوب میدانید که بحث من فقط درباره ایران نیست. من اولین مقالهام را درباره اشاعه ملایم، سال ۱۹۸۱ در «آدلفی پیپر» نوشتم…