تحولات ژئوپلیتیکی سه دهه اخیر غرب آسیا، از تغییر موازنه قدرت تا افزایش نقش بازیگران منطقه ای، از نگاه این یادداشت نتیجه راهبردی است که آیت الله سیدعلی خامنهای آن را طراحی و دنبال کرد؛ راهبردی که به شکل گیری نظم نوین در غرب آسیا انجامید.
عصرتبریز – سعید خسروشاهی: اگر قرار باشد تحولات سه دهه اخیر غرب آسیا در یک گزاره خلاصه شود، شاید بتوان گفت که منطقه از «نظم مبتنی بر سلطه قدرت های فرا منطقه ای» به سمت «نظم مبتنی بر نقش آفرینی بازیگران منطقه ای» حرکت کرده است. پرسش اینجاست که معمار این تغییر چه کسی بود؟ این یادداشت بر یک پاسخ استوار است: آیت الله سید علی خامنه ای، بیش از هر رهبر دیگری، در طراحی و پیشبرد این دگرگونی نقش داشته و به همین دلیل میتوان او را معمار نظم نوین غرب آسیا دانست.
برای فهم این ادعا، ابتدا باید «نظم قدیم» را شناخت. پس از پایان جنگ سرد، غرب آسیا تحت نظمی قرار گرفت که ویژگی اصلی آن برتری بلا منازع آمریکا، حضور گسترده نظامی قدرت های غربی، وابستگی امنیتی بسیاری از دولت های منطقه و امکان مداخله مستقیم خارجی در تعیین سرنوشت کشورها بود. در چنین نظمی، بازیگران منطقه ای عمدتاً مصرف کننده امنیت بودند، نه تولید کننده آن؛ معادلات مهم سیاسی و امنیتی نیز غالباً خارج از منطقه طراحی و به منطقه تحمیل میشد.
نظم جدید، دقیقاً در نقطه مقابل این الگو شکل گرفت. در این نظم، بازیگران منطقه ای به کنشگران اصلی تبدیل شدند، قدرت بازدارندگی دیگر در انحصار قدرت های فرا منطقه ای نبود، هزینه مداخله خارجی افزایش یافت و بسیاری از معادلات امنیتی بدون در نظر گرفتن اراده قدرت های منطقهای قابل حل نیست. به بیان دیگر، اگر در نظم قدیم، غرب آسیا، موضوع سیاست قدرت های بزرگ بود، در نظم جدید بیش از گذشته به مجربی تحولات خود تبدیل شده است.