گروه اندیشه: دکتر فرهاد شفتی در سایت دین آنلاین به این سوال می پردازد که «آیا عمل صالح بدون ایمان موجب رستگاری می شود؟» در مقدمه ای بر این یادداشت کوتاه آمده است: «در مباحث کلامی همواره این پرسش مطرح است که آیا انجام کارهای نیک، بدون باور دینی میتواند موجب رستگاری ابدی شود؟ پاسخ سنتی معمولاً منفی است و بر لزوم همراهی عمل صالح با ایمان تأکید میکند. اما در این نوشتار، فرهاد شفتی با مراجعه به بافت تاریخی و گفتمانی قرآن، خوانشی متفاوت ارائه میدهد. او استدلال میکند که آیاتی مانند آیه ۱۲۴ سوره نساء، خطاب به مخاطبان مستقیم وحی در محیط شرکآلود عربستان است و هدفش تفکیک مؤمنان خالص از مشرکان متکبر است، نه نفی هرگونه ارزش برای اعمال نیک غیرمؤمنان در همه زمانها. نویسنده با پذیرش این اصل که عمل صالح باید «نفس» را تزکیه کند، پیشنهاد میدهد که شرط رستگاری، تأثیر عمل بر پالایش درون است و این ممکن است حتی برای کسانی که ایمان به مفهوم متعارف را ندارند، اما حقیقتی برتر از خود را —آگاهانه یا ناآگاهانه— میجویند، نیز محقق شود. این یادداشت دعوتی است به بازاندیشی در
پیشنهاد من این است که بر مبنای «هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَی – نجم: ۳۲»، و بر سبیل «اسرار ازل را نه تو دانی و نه من»، و با توجه به پیچیدگی نیت و روان انسانها، به همین گزاره بسنده کنیم. اگر اصرار بر این است که از کلمۀ ایمان و مومن در تبیین این گزاره استفاده شود آنگاه برای اجتناب از خطای «تعمیم مخاطب»، لازم است که به این کلمات بارِ مفهومی گشودهای دهیم که (کماکان بر مبنای قرآن) از چارچوب گفتمان ایمان و کفر در قرآن فراتر رود و شامل هر انسانی شود که به برکت ایمان به حقیقتی بزرگتر از خود دانسته یا ندانسته عمل صالحش به تزکیۀ نفسش میانجامد.
ارجاعات:
[۱] بحث بیشتر دربارۀ این موضوع: نوشتار قرآن و سه پرسش اساسی، پرسش اول: مخاطب قرآن کیست؟، گفتار خداوندا با من بودی؟! … مخاطب قرآن کیست؟
۲۱۶۲۱۶