اقتصاد۲۴– مذاکرات هستهای و مهمتر از آن احیای برجام اکنون در یکی از پیچیدهترین، حساسترین و در عین حال مبهمترین دورانهای خود به سر میبرد تا جایی که با گذشت ۱۴۳ روز از بنبست گفتگوهای وین و حتی با وجود شکست نشست دوحه، این فضای گُنگ عملا هرگونه تحلیل و ارزیابی قطعی را به محاق برده است. مجموعه رفتارهای متعدد، متنوع و متضاد در بین شرکای برجامی عملا هرگونه گزارهای را پیرامون شکست قطعی مذاکرات و عدم احیای برجام، نه به طور کامل رد میکند و نه تأیید؛ در راستای همین وضعیت مبهم برجامی در حالی که این روزها اخبار و گمانهزنیهایی از قوتگرفتن شکست کامل مذاکرات احیای توافق هستهای میگویند، دیروز یکشنبه یکی از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس یازدهم از احتمال ازسرگیری گفتگوهای هستهای در روزهای آتی سخن گفت.
یعقوب رضازاده در گفتوگویی با خبرگزاری ایسنا عنوان کرد: «در چند روز گذشته اعضای کمیسیون امنیت ملی جلساتی با آقای باقری، رئیس تیم مذاکرهکننده هستهای داشتند. طبق مباحث مطرحشده با توجه به تلاشهای طرفهای اروپایی برای بهنتیجهرسیدن مذاکرات برجام، احتمالا در روزهای آینده دور جدید مذاکرات برگزار خواهد شد». آنطور که این عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی عنوان داشته است دور جدید گفتگوهای احتمالی بر سر احیای برجام در وین، پایتخت اتریش خواهد بود، این در حالی است که برخی کارشناسان این احتمال را مطرح میکردند که دور بعدی مذاکرات دوباره در دوحه و به شکل گفتگوهای غیرمستقیم جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا با میانجیگری اتحادیه اروپا خواهد بود؛ بنابراین اگر گفتههای یعقوب رضازاده نزدیک به واقعیت باشد، مذاکرات در همان فرمت قدیمی خود، یعنی گفتوگوی ایران با ۱+۴ و ایالات متحده پی گرفته خواهد شد.
ساعاتی بعد از گفتوگوی رضازاده، علی باقریکنی مذاکرهکننده ارشد ایران در رشته توییتی نوشت: «ما ایدههای پیشنهادی شکلی و محتوایی خود را بهمنظور هموارساختن مسیر برای جمعبندی سریع مذاکرات وین، که با هدف اصلاح یک شرایط پیچیده خسارتبار ناشی از خروج یکجانبه و غیرقانونی آمریکا آغار شده، به طرفهای مقابل ارائه دادیم. ما بهصورت نزدیک با شرکای برجامی خود، بهویژه هماهنگکننده، بهمنظور ارائه فرصتی دیگر به آمریکا برای نشاندادن حسن نیت و مسئولیتپذیری خود کار میکنیم. ایران آماده جمعبندی مذاکرات در مدت زمان کوتاهی است، اگر طرف مقابل نیز آماده اقدام مشابه باشد». این اظهارات گزاره موافقت ایران با ازسرگیری مذاکرات را بیشتر تقویت میکند.
در این بین جورف بورل نیز از سهشنبه هفته گذشته دور جدیدی از تلاشها برای ازسرگیری گفتگوهای هستهای و احیای برجام را آغاز کرده است. مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا شش روز قبل، از پیشنویس جدیدی درخصوص برنامه هستهای ایران پرده برداشت که در عین برخورداری ایران از مزایای اقتصادی احیای برجام میتواند به نگرانیهای غرب پیرامون برنامه هستهای جمهوری اسلامی پایان دهد. بورل با استناد به این متن توافق خود از طرفهای شرکتکننده در مذاکرات به خصوص ایران و آمریکا خواست این پیشنویس را قبول کنند تا مانع بروز «بحران خطرناک» شوند.
در همین راستا مهدی ذاکریان در اظهارنظری صریح که با «شرق» داشت، عنوان کرد: «شکست ابتکار عمل جوزف بورل، چه از طرف ایران یا ایالات متحده به معنی مرگ برجام خواهد بود». هرچند جوزف بورل در مقالهای که به قلم خودش در فایننشالتایمز به چاپ رسانده بود اذعان کرد پیشنویس مذکور «ایدئال نیست»، اما به نظر من او (بورل) به عنوان واسطه در این مذاکرات میتواند «بهترین توافق ممکن» در شرایط کنونی باشد. کلیدواژه «بهترین توافق ممکن» که بورل در مقالهاش به آن اشاره دارد به نحوی گزاره «توافق موقت» را به ذهن متبادر میکند که برخی از تحلیلگران، کارشناسان و ناظران امر در داخل کشور هم به آن امید دارند. چراکه از دیده این طیف یک توافق موقت و حداقلی میتواند بستر لازم را برای نزدیککردن نگاههای جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا فراهم کند و در ادامه با حل نکات اختلافی باقیمانده به توافق نهایی دست پیدا کرد.
اکنون که اختلاف نظر تهران – واشنگتن در گفتگوهای هستهای به جدیترین و شدیدترین حالت خود رسیده است تا جایی که حتی تمایلی برای ازسرگیری مذاکرات در دو طرف وجود ندارد، گزاره توافق موقت از آن دست راهکارهایی است که به تعدیل فضای تنش کنونی و خروج از بنبست فعلی منجر شود. در مقابل این نگاه هستند طیفی از کارشناسان که معتقدند اساسا راهکاری به نام توافق موقت، نه یک راهکار که یک «تله دیپلماتیک» از سوی اروپاییها و ایالات متحده آمریکا برای جمهوری اسلامی ایران است. چراکه اگر تهران تعهداتی را به نام توافق موقت بپذیرد، میتواند مبنایی برای فشار و محدودیت بیشتر برای ایران در ابعاد مختلف باشد، بدون آنکه طرف مقابل و بهخصوص دولت بایدن امتیاز جدی به ایران داده باشد. ضمن آنکه این طیف که نگاهی بدبینانه نسبت به توافق موقت دارند، خاطرنشان میکنند که این به اصطلاح راهکار (توافق موقت)، عملا آمریکا را بدون لغو کامل و گسترده تحریمها به توافق هستهای باز میگرداند تا بتواند از اهرم مکانیسم ماشه استفاده کند؛ ازاینرو باید با دیده تردید به متن پیشنویس توافق جوزف بورل نگریست.
نکته مهمتری که در ادامه باید به آن اشاره کرد، ناظر به جزئیات توافق بورل است. در مقاله فایننشالتایمز، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا اشارهای به جزئیات پیشنویس متن توافق مدنظرش نکرده است. اما روزنامه العربی جدید به نقل از منابع نزدیک به روند مذاکرات هستهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با وساطت اتحادیه اروپا و کشورهای عربی خلیج فارس دست به انتشار جزئیاتی درخصوص پیشنهاد مسئول سیاست خارجه اتحادیه اروپا به تهران و واشنگتن زد. منابع العربیالجدید ادعا کردند که حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران چهارشنبه گذشته در تماس تلفنی با جوزف بورل ملاحظات تهران درخصوص این پیشنهاد را به وی ابلاغ کرده و گفته است که ایران بهطورکلی مخالفتهایی با طرح دارد، اما تاکنون بهطور رسمی مخالفت خود را اعلام نکرده است.
این منابع میگویند: «مسئولان ایرانی معتقدند که طرح اروپایی چیز مهم و بزرگی به پیشنویس توافقی که در مارس گذشته مطرح شده، اضافه نمیکند و پیشنهاد کنونی بهطور کافی سه مطالبه اصلی تهران را برآورده نخواهد کرد». منابع العربی جدید درباره مطالبات تهران گفتهاند: «ایران خواهان گسترش چارچوب رفع تحریمها، دادن ضمانتهای کافی و همچنین اعلان آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر بستن پرونده تضمینهای مربوط به اختلافات میان تهران و آژانس است؛ اختلافاتی که به سه سایت هستهای ایران مربوط میشود و آژانس بینالمللی انرژی اتمی پیش از این مدعی شده بود که ایران در آنها فعالیت هستهای اعلامنشده دارد». در ادامه این منابع نزدیک به مذاکرات هستهای بیان کردند که پیشنهاد جدید بورل رفع تحریمهای بخشی از مؤسسات و شرکتهای وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نه همه آنها را شامل میشود و جو بایدن، رئیسجمهور آمریکا نیز متعهد میشود که دولتش به توافق احترام بگذارد. منابع یادشده در ادامه تأکید کردند که امیرعبداللهیان به بورل گفته است که ایران از پیشنهادها و ایدههایی که در راستای تکمیل مذاکرات و رسیدن به توافق هستند، استقبال میکند و همزمان خواستار انجام مباحثات بیشتر راجع به پیشنهادهای اروپایی و همچنین پیشنهادهای تهران برای رسیدن به راهحلهای مشترک است. البته منابع مذکور خاطرنشان کردند که پیشنهاد انجام دیدار میان علی باقریکنی، مذاکرهکننده ارشد ایران با انریکه مورا، معاون مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز مطرح شده است.
بیشتر بخوانید: جوزپ بورل در انتظار پاسخ تهران و واشنگتن