کلاردشت، نگینی در آماج توسعه ناپایدار
آنچه امروز از کلاردشت باقی مانده، تصویری بسیار متفاوت از گذشتهای نه چندان دور است. تا چند دهه پیش، کلاردشت منطقهای روستایی با بافت سنتی، خانههای چوبی و شیروانیهای کاهگلی بود که در دل مراتع سرسبز و اراضی کشاورزی حاصلخیز جان میگرفت. اقتصاد مردم بر پایه کشاورزی، دامداری و باغداری استوار بود و گردشگران نیز به صورت محدود و عمدتاً در قالب اقامت در خانههای روستایی و تجربه زندگی بومی به منطقه سفر میکردند. در آن روزگار، زمینهای کشاورزی و باغهای سیب، گیلاس و گردو، نه تنها منبع درآمد خانوادهها، بلکه بخش جداییناپذیر از هویت و فرهنگ این دیار محسوب میشدند.
اما امروزه، این تصویر در حال دگرگونی است. هجوم سرمایهگذاران و سوداگران، به ویژه در دهههای اخیر، منجر به تغییر کاربری گسترده اراضی کشاورزی و حتی مراتع شده است. ویلاسازیهای لوکس و اغلب بدون رعایت اصول شهرسازی و زیستمحیطی، جایگزین بافت سنتی و فضاهای سبز شدهاند. این روند، علاوه بر تخریب چهره طبیعی و فرهنگی منطقه، فشار مضاعفی بر زیرساختهای محدود کلاردشت مانند شبکه آب، برق، فاضلاب و راههای دسترسی وارد کرده است. افزایش فصلی جمعیت در ایام پیک سفر، این مشکلات را تشدید کرده و زندگی را برای ساکنان دائمی این منطقه دشوار ساخته است.
از آغاز دهه هشتاد شمسی و بهویژه در سالهای اخیر با هجوم سرمایهگذاران و سوداگران املاک، ویلاسازیهای لوکس جایگزین بافت سنتی و فضاهای سبز شدهاند، به گونهای که در بسیاری از روستاهای این منطقه، دیگر خبری از زمینهای کشاورزی گذشته نیست و سازههای بتنی، منظر طبیعی کوهستان را درهم شکستهاند. در پی این تحول، قیمت زمین و مسکن نیز به طرز بیسابقهای افزایش یافته، نسل جوان بومی توان اسکان در زادگاه خود را از دست داده و جمعیت فصلی گردشگر و ویلانشین، گاه چند برابر جمعیت دائمی منطقه میشود.
این روند شتابان، هزینههای سنگینی نیز بر زیرساختهای فرسوده و محدود کلاردشت تحمیل کرده است. شبکههای آب و برق، مسیرهای دسترسی و سامانههای دفع پسماند و فاضلاب، برای جمعیتی چند دهه پیش طراحی شدهاند و اکنون قادر به پاسخگویی به این حجم از فشار نیستند. در فصول پیک سفر، ازدحام ترافیک، کمبود آب شرب، قطعیهای مکرر برق و انباشت زباله، به مشکلات ملموس و روزمره ساکنان تبدیل شده است؛ موضوعی که به گواهی اهالی و کارشناسان، اگر با برنامهریزی جدی مهار نشود، میتواند هم هویت فرهنگی و هم پایداری زیستمحیطی این منطقه را قربانی توسعه ناپایدار کند.
شهروندان قربانیان توسعه نامتوازن
یکی از ساکنان قدیمی کلاردشت با ابراز گلایه نسبت به مشکلات روزمره ناشی از افزایش جمعیت فصلی و ساختوسازهای بیرویه در منطقه، گفت: تابستانها اینجا دیگر شبیه کلاردشت خودمان نیست. ترافیک سنگین، کمبود آب، قطعی برق و نبود امکانات بهداشتی کافی، زندگی را برای ما که سالهاست اینجا ساکن هستیم، دشوار کرده است. انگار اولویت، رفاه کسانی شده که فقط برای تفریح میآیند و به فکر آسیبهایی که به منطقه وارد میکنند، نیستند.
سعید قنبری در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به افزایش قیمتها، میافزاید: قیمت مسکن و اجارهبها سر به فلک کشیده است. جوانان کلاردشتی دیگر توان خرید خانه در زادگاه خود را ندارند. زمینهای کشاورزی که روزی قوت لایموت ما بود، یکییکی تبدیل به بتن و ویلا میشوند و ما شاهد از بین رفتن هویت سنتی و کشاورزی منطقهمان هستیم.
توسعه گردشگری بدون برنامه، بلای جان کلاردشت
دهیار یکی از روستاهای اطراف کلاردشت، معتقد است که فقدان یک برنامه جامع و بلندمدت برای توسعه گردشگری، اصلیترین عامل تشدید مشکلات است.عارف لطیفی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: ما با هجوم گردشگر مواجه هستیم، اما زیرساختهای ما از جمله شبکه فاضلاب، دفع پسماند، تامین آب آشامیدنی و حتی راههای دسترسی، توان پاسخگویی به این حجم از جمعیت فصلی را ندارد. در حال حاضر، تنها راهکار ما، محدود کردن ورود خودرو در فصول پرگردشگر است که آن هم به دلیل نبود برنامه جایگزین، با مقاومتهایی روبرو میشود.
وی با اشاره به تخلفات ساختوسازهای بی رویه در روستاهای کلاردشت، ادامه داد: نظارت کافی بر ساختوسازها وجود ندارد و بسیاری از ویلاها بدون اخذ مجوزهای لازم و با تخلف از قوانین شهرسازی ساخته میشوند. این موضوع نه تنها به منظر طبیعی منطقه آسیب میزند، بلکه فشار مضاعفی بر منابع آب و شبکه برق وارد میکند و بافت سنتی منطقه را نیز از بین برده است.
ضرورت بازنگری در سیاستهای توسعه و حفاظت از منابع
کارشناس محیطزیست و از فعالان زیستمحیطی منطقه، با هشدار نسبت به عواقب جبرانناپذیر توسعه ناپایدار در کلاردشت، اظهار داشت: کلاردشت یک اکوسیستم حساس کوهستانی است و بیش از پیش نیازمند توجه است.
دکتر مریم رحمانی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا خاطرنشان کرد: ویلاسازیهای بیرویه، تخریب مراتع، ورود فاضلاب به منابع آب زیرزمینی و افزایش تولید زباله، همگی تهدیدات جدی برای تنوع زیستی و کیفیت منابع آب و خاک این منطقه محسوب میشوند. مسئولان باید به جای تمرکز صرف بر جذب گردشگر، به فکر حفظ پایدار منابع و ارائه راهکارهای گردشگری سازگار با محیطزیست باشند.
وی بر لزوم اجرای دقیق قوانین شهرسازی و زیستمحیطی، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی کشاورزی و باغی، و همچنین مدیریت علمی پسماند و آب تاکید کرد و افزود: ما نیازمند یک برنامه جامع توسعه گردشگری پایدار هستیم که در آن، منافع اقتصادی با حفاظت از محیطزیست و حفظ بافت سنتی و هویت منطقه در تعادل باشد.
فرصت سوزی یا برنامه ریزی برای آینده؟
مشاور گردشگری و از فعالان اقتصادی منطقه، در تحلیلی از وضعیت موجود، بیان کرد: کلاردشت فرصت بینظیری برای توسعه گردشگری پایدار و بومگردی دارد اما متأسفانه، تمرکز بر ساختوساز ویلاهای لوکس و تفریحی ما را از ظرفیت های واقعی منطقه، مانند طبیعتگردی، کوهنوردی، و توسعه اقامتگاههای بومگردی که منافع بیشتری را عاید مردم محلی میکند، بازداشته است.
آرش یزدانپور افزود: اگر امروز برای ساماندهی این وضعیت و اجرای قوانین چارهاندیشی نکنیم، این منطقه ارزشمند را به قیمت از دست دادن هویت و منابعش، قربانی توسعه ناپایدار خواهیم کرد.
وی خواستار تشکیل کارگروهی متشکل از مسئولان، کارشناسان، مردم محلی و فعالان اقتصادی شد تا با تدوین یک نقشه راه مشخص، ضمن بهرهبرداری بهینه از ظرفیتهای گردشگری، از تخریب منابع طبیعی و زیرساختی این نگین سبز شمال جلوگیری شود.
چشمانداز پیش رو: هشداری برای آینده
وضعیت کنونی کلاردشت، تنها یک چالش منطقهای نیست، بلکه آینهای است که مشکلات کلانشهرها و مناطق توریستی در حال توسعه را منعکس میکند. تضاد بین توسعه اقتصادی و حفظ محیطزیست، چالشی جهانی است که کلاردشت به شکل حاد آن را تجربه میکند. اگر رویکردها به سمت توسعه پایدار، مدیریت یکپارچه منابع و توجه به نظرات جامعه محلی تغییر نکند، این منطقه زیبا در معرض نابودی کامل ظرفیتهای طبیعی و فرهنگی خود قرار خواهد گرفت.
دکتر قاسم رضایی جامعهشناس شهری در گفت و گو با خبرنگار ایرنا معتقد است که بدون شک، کلاردشت در نقطه عطفی تاریخی قرار دارد. یا باید شاهد ادامه روند مخرب فعلی و تبدیل شدن آن به یک شهرک ویلایی بیهویت باشیم، یا با اتخاذ رویکردهای سیاستی صحیح، آن را به الگویی از توسعه گردشگری پایدار تبدیل کنیم که هم منافع اقتصادی برای ساکنان داشته باشد و هم میراث طبیعی و فرهنگی آن برای نسلهای آینده حفظ شود.
راهکارهای پیشنهادی برای گذار به پایداری
برای عبور از این بحران، اقدامات عاجلی لازم است. اولویتبندی حفاظت از منابع طبیعی و اراضی کشاورزی، اجرای سختگیرانه ضوابط شهرسازی و زیستمحیطی، تدوین طرح جامع گردشگری پایدار با تأکید بر بومگردی و طبیعتگردی، تقویت زیرساختها با رویکرد زیستمحیطی و مشارکت دادن جامعه محلی در تصمیمگیریها، گامهای اساسی در این مسیر خواهند بود. نادیده گرفتن این هشدارها، کلاردشت را به ورطه نابودی کامل خواهد کشاند.
نتیجهگیری، زنگ خطری برای سایر مناطق مشابه
در نهایت، گزارش وضعیت کلاردشت، تنها به این منطقه محدود نمیشود. این وضعیت هشداری جدی برای تمام مناطق توریستی و ییلاقی ایران است که با پدیده مشابهی روبرو هستند. بیتوجهی به برنامهریزی، مدیریت منابع و حفظ محیطزیست در برابر سیطره منافع کوتاهمدت و سوداگرانه، میتواند به نابودی سرمایههای طبیعی و فرهنگی کشور منجر شود. مسئولیت همگانی حکم میکند که با نگاهی آیندهنگر و مبتنی بر اصول توسعه پایدار، از تکرار این روند در سایر نقاط کشور جلوگیری کرده و میراث طبیعی ایران را برای نسلهای آینده پاس بداریم.