برچسب فقه نظام

امروز پرسش‌های مربوط به ‌نظام برای ما مطرح است. لذا حوزه‌ها باید پاسخ‌گوی این پرسش‌ها باشند. این فلسفۀ اصلی تشکیل، تأسیس و یا تبیین فقه نظام است. تبیین فقه نظام پاسخ‌گویی به پرسش‌های رهبرانی است که می‌خواهند در مدیریت جامعه به حکم خدا عمل کنند، به فقه اسلامی و مخصوصاً به فقه اهل‌بیت(ع) پایبند باشند.

اگر ما می‌بینیم که احکام فقهی ما نظام مند هستند، به دلیل این است که این احکام فقهی در چارچوب یک چنین رابطۀ بین حاکم و محکوم دیده شده است، این که در آن روایت خواندیم که امام(ع) فرمود؛ اگر کسی نماز بخواند و روزه بگیرد و غیره را انجام دهد اما به ولایت "ولی‌الله" معتقد نباشد و در چارچوب اطاعت او عمل نکند، این مجموع کارهایی که انجام داده است به درد او نخورده و هیچ ثوابی نخواهد برد، این به دلیل آن است که همۀ احکام شرعی ما در چهارچوب رابطه حاکم و محکوم و در چهارچوب نظام دیده شده است.

قوام جامعه به وجود حاکمیت است. اگر جامعه دارای یک حاکم و فرمانروایی نباشد که مردم از او تبعیت کنند اصلاً جامعه‌ای شکل نمی‌گیرد. وقتی یک امام و حاکمی پیدا شد و جامعه از فرمان او تبعیت کرد، یعنی امامت او را پذیرفت علاوه بر آن اراده فردی و رفتارهای فردی یک ارادۀ جمعی برای شکل‌گیری رفتارهای جمعی شکل می‌گیرد.

تا فرمانروایی نباشد و کسی نباشد که از فرمان فرمانروا تبعیت کند این فرمانروایی شکل نمی‌گیرد. لذا همۀ تکالیفی که مربوط به جمع فرمانروا و فرمانبر است، هر تکلیفی که مربوط به این جمع است، چه آن تکلیفی که فاعلش جمع است، چه آن تکلیفی که با فرمان حاکم و اطاعت فرمان‌بران شکل می‌گیرد، حاکم در آن دخیل است.

بانک مضاربه و جعاله و بیع و اجاره و این موارد نیست که ما بخواهیم با جمع‌کردن این احکام نظام بانکی را تعریف کنیم، بانک خودش فی‌نفسه یک نوع رفتار جدید و رفتار ویژه‌ای است که این نوع رفتار اساساً فردی نیست. البته ممکن است در بانک این‌گونه معامله‌ها هم بشود که عیبی ندارد اما خود بانک این موارد نیست، باید بانک را خوب بشناسیم.

من خودم شنیدم که یکی از مسئولین همین بانک‌ها می‌گفت: ما اصلاً نمی‌توانیم فقط با افراد کم‌درآمد تعامل کنیم. به ما ایراد می‌گیرند که چرا شما وام‌های چند میلیاردی را به سرمایه‌داران می‌دهید؟ خب او کار می‌کند! یعنی نظام بانکی ما طوری تنظیم شده که در خدمت طبقۀ سرمایه‌دار است و طبقه بی‌سرمایه چه می‌کند؟

خیلی از مستحباب شرعیه در بُعد فردی و در حوزه رفتار فردی و در حوزۀ رفتار فقه فردی مستحب هستند، اما اگر در حوزه فقه اجتماعی قرار بگیرد و وارد فقه نظام شوند تبدیل به واجب می‌شوند. به‌عنوان مثال، ما در فقه عمران گفته‌ایم اگر ساختمان‌های شهر را طوری بسازند که اصلاً امکان عمل به خیلی از مستحبات شرعی وجود نداشته باشد و شهر را طوری بسازند که بعضی از مستحبات شرعی کلاً نسخ شود.