روایت روزهای سخت استخراج سنگ آهن در «سنگان» خواف
تولید فولاد کشور در حالی سودای رسیدن به قلههای تولید سالانه ۵۵ میلیون تن را در سر میپروراند، همچنان با کمبود مواد اولیه دستوپنج نرم میکند، استخراج سنگآهن، به عنوان نخستین حلقه این زنجیره، در سالهای اخیر نتوانسته پا به پای ظرفیتهای ذوب و نورد فولاد پیش برود، این شکاف عمیق بیش از آنکه به دلیل کمبود منبع باشد، به دلیل مشکلات فرآروی استخراج است وقتی فرآیند استخراج عقب میماند، کارخانههای فولاد با ظرفیت ناقص کار میکنند و هزینههای سربار، گلوی تولید را میفشارد.
تولید فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ با رشد ۶.۲ درصدی به ۳۲.۱ میلیون تن رسید، در حالی که هدف برنامه ۵۵ میلیون تن بود ناترازی انرژی، محدودیتهای برق و گاز، کمبود سنگآهن و ضعف زیرساختهای حملونقل، مهمترین عوامل این فاصله هستند.برآوردها نشان میدهد محدودیتهای انرژی طی پنج سال گذشته حدود ۱۸ میلیارد دلار ارزش تولید را از بین برده و حاشیه سود شرکتهای فولادی از ۳۳ به ۶ درصد کاهش یافته است.
توسعه شتابان ظرفیتهای فولادی بدون توسعه همزمان اکتشاف و معدن میتواند شکاف میان ظرفیت تولید و توان تامین خوراک را عمیقتر کند. در سالهای گذشته سرمایهگذاری سنگینی برای احداث واحدهای فولادی، احیا و گندلهسازی در سطح کشور و به تبع آن سنگان خواف انجام شده، اما توسعه ذخایر و آمادهسازی معادن جدید با همان سرعت پیش نرفته است.
رییس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان سنگآهن ایران پیش از این گفته بود: ظرفیت تولید فولاد کشور سالانه حدود ۵۶ میلیون تن و برای فعال شدن این ظرفیت به حدود ۲۰۰ میلیون تن سنگآهن نیاز است، در حالی که تولید سنگآهن کشور در بهترین شرایط حدود ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون تن می باشد.
مهرداد اکبریان تصریح کرد: فعال سازی این ظرفیت و رسیدن به افق تولید ۵۶ میلیون تن تولید فولاد کشور، نیازمند انجام اکتشاف های جدید، افزایش تولید معادن و ارتقا تجهیزات بخش معدن است.
وی ادامه داد: عامل مهم در تامین سنگآهن مورد نیاز در کشور، سرمایهگذاری در حوزه اکتشاف است و هم دولت و هم بخش خصوصی باید موضوع اکتشاف را جدی بگیرند و برای آن برنامه داشته باشند.
به گفته وی، در عمل هیچگاه ظرفیت ۵۶ یا ۵۷ میلیون تنی فولاد بهطور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است سال گذشته تولید فولاد کشور حدود ۳۲ میلیون تن بود و امسال نیز به دلیل خسارتهای ناشی از جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه و آسیب به واحدهای بزرگی مانند فولاد مبارکه و فولاد خوزستان، احتمال کاهش تولید به حدود ۲۲ میلیون تن وجود دارد.
۷۰ درصد اهداف استخراج سنگ آهن در سنگان خواف محقق نشد
مجموعه کانسارهای سنگان با ۳۰ درصد ذخایر سنگ آهن کشور در گسترهای به طول ۲۲ کیلومتر و عرض ۱۰ کیلومتر از نقاط بسیار مهم تولید سنگ آهن مورد نیاز کشور است، بارزترین ویژگیهای این معادن سنگ آهن امکان فعالیتهای معدن کاری در طول ۱۲ ماه سال، وجود ماده معدنی در سطح زمین، کاهش هزینههای استخراج و معدنکاری و وجود عناصر نادر خاکی است که با مشارکت بخش دولتی و سازمان توسعه و نوسازی صنایع و معادن ایران (ایمیدرو)، فولاد سنگان و تعدادی دیگر از شرکتهای بزرگ معدنی ایران الگوی موفق سرمایهگذاری و نمونه بسیار خوبی برای سایر نقاط کشور است.
منطقه سنگان خواف با وجود ظرفیتهای بسیار در استخراج سنگ آهن اکنون با مشکلات مهم استخراج دست و پنجه نرم می کند.مدیر مجتمع سنگ آهن سنگان خواف گفت: فقط ۳۰ درصد اهداف و برنامه پیش بینی شده استخراج سنگ آهن در این منطقه به دلیل محدودیتها و موانع از ابتدای سال تاکنون محقق شده است.رضا طالبی با اشاره این که بر اساس اهداف و برنامهریزی باید ۲۵ تن سنگآهن تا پایان سال در سنگان خواف استخراج شود، افزود: مجتمع سنگآهن سنگان در سال ۱۴۰۶ به ۳۰ میلیون تن سنگآهن نیاز دارد و باید این میزان استخراج شود.
وی با بیان این که تامین پایدار خوراک، پیشنیاز تحقق اهداف تولید و توسعه زنجیره فولاد کشور است، ادامه داد: لازمه دستیابی مجتمع سنگان خواف به اهداف خود در استخراج سنگ آهن رفع موانع و مشکلات و چالشهای بخش معدن است.مدیر مجتمع سنگ آهن سنگان خواف ادامه داد: برای آن که واحدهای کنسانتره، گندله و فولاد با ظرفیت کامل تولید کنند، باید خوراک لازم (سنگ آهن) به میزان لازم استخراج شود در غیر این صورت توسعه این بخش با مشکل مواجه می شود.
وی افزود: با وجود محدودیتهای موجود، بهویژه کمبود مواد انفجاری برای استخراج(ناریه) و چالشهای تامین سوخت، عملیات استخراج و تولید در مجتمع سنگآهن سنگان بدون وقفه ادامه دارد و خوراک مورد نیاز کارخانههای فولادی منطقه در حال تامین است.طالبی اظهار کرد: با پیگیریهای مستمر و هماهنگیهای انجامشده، تمامی پیمانکاران استخراج در معادن مجتمع مشغول فعالیت هستند و سعی میکنیم هیچگونه وقفهای در عملیات استخراج و تولید ایجاد نشود.وی گفت: با وجود محدودیتهای موجود به ویژه کمبود مواد ناریه و چالشهای تامین سوخت، عملیات استخراج و تولید در مجتمع سنگآهن سنگان بدون وقفه ادامه خواهد داشت و خوراک مورد نیاز کارخانههای فولادی منطقه نیز در حال تأمین است.
تامین سنگآهن تامین چالش جدی برای صنایع تولیدی
مدیر عامل فولاد سنگان خراسان هم می گوید: در شرایط کنونی تامین سنگ آهن یک چالش جدی برای صنایع تولیدی است و بخش قابل توجهی از ذخایر سنگ آهن کشور در منطقه سنگان خواف قرار گرفته و آینده توسعه صنعت فولاد ایران بیش از هر زمان دیگری به استمرار فعالیت و توسعه این پهنه معدنی وابسته است.
علی رسولیان افزود: اگر قرار است استان خراسان رضوی به عنوان یکی از مهمترین قطبهای تامین مواد اولیه زنجیره فولاد کشور ایفای نقش کند، لازم است سیاستهای حمایتی، تصمیمات اجرایی و فرآیندهای تامین نیازهای عملیاتی معادن نیز متناسب با این جایگاه راهبردی اصلاح شود معادن سنگان تنها متعلق به یک استان نیستند، بلکه بخشی از سرمایه ملی و پشتوانه تولید فولاد کشور محسوب میشوند.
وی تاکید کرد: لازمه استمرار تولید و تحقق برنامههای توسعهای صنعت فولاد پرهیز از توجه و اقدامات جزیره ای و پراکنده کاری است و باید کل زنجیره از استخراج و تأمین سنگ آهن تا تولید و حمل محصول به صورت یکپارچه دیده شود.
مدیر عامل فولاد سنگان خراسان رفع موانع زیرساختی و پشتیبانی موثر از بنگاههای تولیدی را ضرورتی برای حفظ ظرفیتهای ایجادشده و جلوگیری از آسیب به جریان تولید دانست.وی با تاکید بر نقش راهبردی منطقه سنگان در امنیت زنجیره تامین فولاد کشور اظهار کرد: نگاه ملی به ظرفیتهای معدنی خراسان رضوی باید متناسب با جایگاه واقعی این استان در اقتصاد معدن و فولاد بازتعریف شود.
رسولیان با اشاره به نتایج اکتشافات انجامشده در منطقه سنگان گفت: برخلاف برخی پهنههای معدنی کشور که با محدودیت ذخایر مواجه هستند، در سنگان با توسعه فعالیتهای اکتشافی، بخشی از ذخایر غنی و عمیقتر منطقه شناسایی شده که این موضوع افق روشنی برای تأمین پایدار خوراک صنعت فولاد ترسیم کرده است. از اینرو توسعه اکتشافات، تسریع در سرمایهگذاری، نوسازی تجهیزات و رفع موانع اجرایی استخراج باید به عنوان یک اولویت ملی دنبال شود.
محدودیتمجتمع های حمل و نقل و افزایش هزینههای تولید
اینجا معادن سنگ آهن سنگان خواف است جایی که گرد و غبارِ سنگآهن با بوی گازوئیل کامیونهایِ منتظر در هم آمیخته است در ظاهر، همهچیز در جریان است، اما در عمقِ این کوهستان ثروتمند، یک بحران پنهان در حال پیشروی است هزینههای سربار تولید و گلوگاههایِ حملونقل دست در دست هم دادهاند تا سرعت رسیدن سنگآهن به کوره های فولادسازی را کند کنند در این بازی نابرابر، فولاد ایران بیش از آنکه از نبودِ ذخایر رنج ببرد، از ناتوانی در انتقالِ این ثروت به چرخه تولید آسیب می بیند.
امروز برای شرکتهای معدنی، استخراج دیگر به سادگی کلنگ زدن نیست. تورم تجهیزات، هزینههای سنگینِ تعمیر و نگهداریِ ماشینآلاتِ فوقسنگین، و افزایش قیمتِ سوخت و انرژی، حاشیه سود معادن را به شدت تحت فشار قرار داده است وقتی هزینههای تولید با شیبِ تند بالا میرود شرکتهای معدنی به جای نوسازی ناوگان، ناچار میشوند بودجه خود را صرف بقا کنند این فرسودگی پنهان، خود را در کاهش بهره وری استخراج نشان میدهد.
حتی اگر استخراج با کیفیت انجام شود، حملونقل جادهای که امروز بار اصلی انتقالِ مواد معدنی را به دوش میکشد، علاوه بر هزینههای گزاف، با کمبودِ شدید ناوگان و فرسودگیِ کشندهها روبروست. وقتی تریلرها در صفهای طولانیِ پایانههای معدنی معطل میمانند یا به دلیلِ کرایههای حمل سنگین، صرفه اقتصادیِ جابجایی از بین میرود، موادِ معدنی در دپوها انباشته میشوند.
مدیرعامل فولاد سنگان خراسان در این ارتباط می گوید: شرکتهای صنعتی و معدنی علاوه بر ناترازی انرژی، محدودیتهای حملونقل ریلی و جادهای، افزایش هزینههای تولید، با چالشهایی در فرآیند استخراج و تأمین الزامات عملیاتی نیز مواجه هستند استمرار این شرایط میتواند بر ظرفیت تولید معادن و در نهایت بر پایداری زنجیره فولاد کشور اثرگذار باشد.علی رسولیان تصریح کرد: رفع این چالشها نیازمند تصمیمات مقطعی نیست، بلکه باید با نگاه راهبردی، فرآیندهای تامین، تسهیل مقررات، توسعه زیرساختهای حملونقل، حمایت از نوسازی ماشینآلات، بهرهگیری از فناوریهای نوین استخراج و هوشمندسازی معادن در دستور کار قرار گیرد.
وی با اشاره به اینکه نرخ بهرهوری در بخش معدن، با سرمایهگذاری در فناوری، کاهش موانع اداری و تقویت مشارکت بخش خصوصی تقویت می شود، گفت: بخش خصوصی از ظرفیت، انعطافپذیری و توانمندی لازم برای شناسایی مسیرهای جدید تامین و رفع گلوگاههای عملیاتی برخوردار است و با اعتماد به این ظرفیت و تسهیل فضای کسبوکار، میتوان بخش قابل توجهی از مشکلات موجود را در کوتاهترین زمان برطرف کرد و از ایجاد وقفه در تولید جلوگیری کرد.
وی اظهار کرد: بخش معدن، نقطه آغاز زنجیره ارزش فولاد است و هرگونه اختلال در فرآیند استخراج، تامین مواد اولیه و عملیات معدنی، آثار آن در تمامی حلقههای این زنجیره نمایان خواهد شد. از این رو، حمایت هدفمند از معادن، رفع موانع تولید، توسعه زیرساختها و اتخاذ تصمیمات متناسب با اهمیت راهبردی منطقه سنگان، ضرورتی اجتنابناپذیر برای تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه، افزایش تابآوری صنعت فولاد و تقویت امنیت اقتصادی کشور است.
استخراج سنگآهن و حمل ونقل، حلقههای نیازمند حمایت
عضو ناظر مجلس شورای اسلامی در شورای عالی معادن کشور هم تامین سوخت، مواد اولیه و مکانیزم های معدنی با توجه به افزایش هزینه های تولید را مشکلات مهم معادن ذکر کرد و گفت: امروز باید بیش از پیش توجه ویژه ای برای حمایت از بخش مولد معدن داشته باشیم.امیر توکلی رودی افزود: بخشی زیادی از محدوده های معدنی در اختیار سه مجموعه بزرگ دولتی از جمله ایمیدرو (سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران)، انرژی اتمی و زمین شناسی قرار گرفته است و این مساله باعث شده بخشی از این سرمایه فریز شده و یا مورد استفاده قرار نگیرد.
وی ضمن تاکید بر ضرورت واگذاری محدوده های معدنی به بخش خصوصی گفت: یکی از مهمترین موضوعاتی که در برنامه هفتم توسعه بدان به عنوان یک اصل، پایلوت و نگاه مولد اشاره شده است توجه به ظرفیت معدن یا به روایتی صنایع استخراجی است و کم توجهی مسوولان مربوطه به اجرای تکالیف مندرج در قانون برنامه هفتم توسعه در حوزه معادن مشکلات این بخش را افزایش می دهد.
نماینده مردم خواف و رشتخوار در مجلس شورای اسلامی می افزاید: صنایع معدنی نیاز بسیار شدیدی به مواد خام اولیه و صنایع استخراجی دارند و در دو جنگ تحمیلی که پشت سر گذاشتیم آسیبی به حوزه صنایع استخراجی وارد نشد، بنابراین می توان به عنوان محصول خام و نیمه فناوری شده در حوزه کنسانتره و گندله و حتی فاز جلوتر آهن اسفنجی علیرغم اینکه چند میلیون تن ظرفیت این نوع آهن را در جنگ از دست دادیم برای تامین درآمد مورد استفاده قرار دهیم.
استاندار خراسان رضوی با اشاره به آثار کمبود سوخت و مواد ناریه بر فعالیت معادن استان بیان کرد: با توجه به آثار و تبعاتی که این وضعیت میتواند بر اقتصاد و اشتغال داشته باشد، همه تلاش آن است که این ظرفیت اقتصادی بزرگ آسیب نبیند.غلامحسین مظفری افزود: در شرایط بحرانی تامین مواد ناریه و سوخت باید با همکاری دستگاههای مسوول از آسیب به فعالیت معادن و اشتغال موجود جلوگیری و زمینه حفظ و توسعه این ظرفیت فراهم شود.
وی با اشاره به پیگیری رفع معضلات فوق از طریق مسوولان کشور گفت: با توجه به ظرفیتها و نیازهای استان باید توجه ویژهای به خراسان رضوی شود و در زمینه تامین مواد ناریه و سایر نیازهای بخش معدن همراهی بیشتری صورت گیرد.مظفری با اشاره به کمبود تخصیص سوخت به معادن اظهار کرد: اختلاف قیمت قابل توجه میان سوخت در شبکه رسمی و قیمتهای موجود در شبکههای غیررسمی موجب شده است، بخش قابل توجهی از درخواستهای ارائهشده برای دریافت سوخت متناسب با نیاز واقعی نباشد و در نتیجه مصرفکنندگان واقعی نیز با محدودیت مواجه شوند.
بحران کمبود سنگآهن در صنعت فولاد کشور، یک چالشِ ساده در بخش معدن نیست بلکه بازتابی از گسستگی در زنجیره تامین است. ظرفیتهای عظیم و استراتژیک منطقه سنگان خواف، اگرچه تضمینکنندهی امنیتِ تولید فولاد در سطح ملی است، اما این ثروت معدنی تا زمانی که از بند هزینههای سرسامآور تولید و گلوگاههای حملونقل جادهای رها نشود، تنها به شکل ذخایری روی کاغذ می ماند. برای جلوگیری از کاهشِ بهره وری کورهها و صیانت از جایگاهِ رقابتی فولاد ایران در بازارهای جهانی، ضرورت گذار از مدیریتِ بقاء به مدیریتِ توسعه از طریق نوسازی ناوگان معدنی و ارتقای زیرساختهای ریلی، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی برای امنیت اقتصادی کشور است.
خلاصهی آنچه از وضعیت سنگان خواف و تأثیر آن بر صنعت فولاد برمیآید، نشاندهندهی نیاز مبرم به یک «بازنگری استراتژیک» در سه محور اصلی اصلاح ساختار هزینهها از طریق تسهیلات هدفمند برای نوسازی ماشینآلات و کاهش فشارِ هزینههای جاری بر شرکتهای معدنی، تحول در لجستیک با اولویتبخشی به توسعهی زیرساختهای ریلی جهت کاهش هزینههای حمل و افزایش سرعت رسیدنِ مواد اولیه و یکپارچهسازی زنجیره با ایجاد هماهنگی میان ظرفیتهای استخراجی سنگان و نیازهای واقعی کورههای فولادسازی کشور است.