خرمای خراسان جنوبی در مسیر ارزشآفرینی
اکنون بیش از یکهزار و ۳۰۰ هکتار از اراضی استان زیر کشت خرماست و پیشبینی میشود امسال سههزار و ۹۰۰ تن محصول برداشت شود که در مقایسه با تولید سههزار و ۱۳۰ تنی سال گذشته، افزایش ۲۵ درصدی را نشان میدهد.
طبس در صدر تولید خرما
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی اظهار کرد: شهرستان طبس با بیش از ۹۱۲ هکتار سطح زیرکشت، رتبه نخست تولید خرمای استان را دارد و شهرستان نهبندان با بیش از ۳۳۰ هکتار و عشقآباد با حدود ۵۰ هکتار در رتبههای بعدی قرار دارند.جواد درویشی افزود: سال گذشته سههزار و ۱۳۰ تن خرما از نخلستانهای استان برداشت شد و پیشبینی میشود تولید امسال به حدود سههزار و ۹۰۰ تن برسد.
وی کیفیت محصول امسال را مطلوب ارزیابی کرد و گفت: شرایط تولید و تلاش بهرهبرداران موجب شده است محصول امسال از کیفیت مناسبی برخوردار باشد.رشد تولید در کنار قابلیت نگهداری و فرآوری خرما میتواند فرصت مناسبی برای عرضه هدفمند محصول فراهم کند؛ بهویژه اگر بخشی از محصول به جای عرضه خام، وارد فرآیند بستهبندی و فرآوری شود.
افزایش ارزش اقتصادی؛ فرصتی برای باغداران
براساس آمار اعلامشده، ارزش اقتصادی خرمای تولیدی خراسان جنوبی در سال گذشته سههزار و ۵۰۰ میلیارد ریال بود و پیشبینی میشود این رقم در سال جاری به حدود هفتهزار و ۸۰۰ میلیارد ریال برسد.این افزایش بیش از ۲ برابری، اهمیت اقتصادی خرما را برای نخلداران استان نشان میدهد اما افزایش درآمد پایدار زمانی محقق میشود که سهم بیشتری از ارزش محصول در مراحل پس از برداشت، بستهبندی، فرآوری و عرضه نصیب تولیدکنندگان شود.
از این منظر، توسعه خرما در استان تنها نباید با افزایش سطح زیرکشت سنجیده شود، بلکه افزایش بهرهوری، ارتقای کیفیت و ارزش تولید به ازای سطح زیرکشت و منابع آب مصرفی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.یکی از مزیتهای مهم خرمای خراسان جنوبی، تنوع ارقام تولیدی است. کبکاب، مضافتی، زاهدی، استعمران، مجول، پیارم، گنتار، دگلزرد، برحی، پرکوه و خارهخوش از جمله ارقام کشتشده در استان هستند.
در شهرستان نهبندان نیز مجموعهای از ارقام بومی و اصلاحشده کشت میشود؛ بهگونهای که در منطقه دهسلم ارقام محلی خارهخوش و پرکوه و در منطقه بندان ارقام محلی مانند پشمکیه، سرایه، خشکیز و گزنه رواج دارد. همچنین ارقامی مانند کبکاب، زاهدی و برحی در سطح شهرستان توسعه یافته و ارقامی نظیر پیارم، مجول و مضافتی نیز به صورت محدود در برخی مناطق کشت میشوند.
این تنوع میتواند یک مزیت اقتصادی برای استان باشد زیرا ارقام بومی علاوه بر سازگاری با شرایط منطقه، قابلیت آن را دارند که با معرفی، بستهبندی و بازاریابی مناسب، بازارهای خاص خود را پیدا کنند.
خرما در مسیر گردشگری
خرمای تولیدی استان علاوه بر مصرف داخل خراسان جنوبی، به بازارهای تهران، مشهد و دیگر نقاط کشور ارسال میشود. طبس به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی چند استان، ظرفیت مناسبی برای عرضه مستقیم خرما به مسافران دارد و بخشی از محصول تولیدی در همین مسیر به گردشگران عرضه میشود.
در نهبندان نیز روستای دهسلم با توجه به ظرفیت گردشگری، فرصت مناسبی برای فروش مستقیم خرما و معرفی ارقام بومی منطقه فراهم کرده است.پیوند میان کشاورزی و گردشگری میتواند به کاهش واسطهگری، افزایش درآمد تولیدکننده و معرفی محصولات بومی استان کمک کند؛ بهویژه اگر عرضه خرما با بستهبندی مناسب و هویت مشخص منطقهای همراه شود.
آب؛ مهمترین چالش نخلستانها
در مقابل ظرفیتهای موجود، کمبود آب همچنان مهمترین محدودیت توسعه کشاورزی در خراسان جنوبی و از جمله نخلستانهای استان است. خشکسالیهای متوالی و کاهش منابع آبی، اهمیت مدیریت مصرف آب را افزایش داده و توسعه این محصول را به سمت استفاده از روشهای آبیاری با بهرهوری بالاتر سوق داده است.
استفاده از سامانههای آبیاری نوین، کاهش هدررفت آب و مدیریت زمان آبیاری از جمله اقداماتی است که میتواند به حفظ تولید کمک کند.در کنار محدودیت منابع آبی، حفظ سلامت نخلستانها نیز اهمیت ویژهای دارد. سوسک حنایی خرما یکی از آفات قرنطینهای مهم نخلستانهاست که ورود آن میتواند خسارت سنگینی به باغها وارد کند. اجرای شبکه مراقبت و پیشآگاهی و استفاده از تلههای فرمونی در نخلستانها برای پایش این آفت اهمیت زیادی دارد.با توجه به اینکه جابهجایی نهال و اندامهای گیاهی آلوده میتواند یکی از مسیرهای انتقال آفت باشد، نظارت بر ورود و جابهجایی نهالهای خرما باید همزمان با توسعه باغها مورد توجه قرار گیرد.
صنایع تبدیلی؛ حلقهای که باید کامل شود
توسعه صنایع تبدیلی یکی از مسیرهای افزایش ارزش افزوده خرمای خراسان جنوبی است. براساس آمار اعلامشده در سال گذشته، ۱۱ پروانه بهرهبرداری برای واحدهای مرتبط با فرآوری خرما در استان صادر شده بود که هفت واحد فعال بودند. همچنین ۹ واحد بستهبندی و فرآوری خرما با ظرفیت سههزار و ۹۴۵ تن و پنج واحد سردخانه برای نگهداری محصول در استان فعالیت داشتند.
شیره خرما، سرکه خرما، کنسانتره و بستهبندی خرما از جمله فرآوردههای تولیدی این واحدهاست.
وجود این زیرساختها در کنار افزایش تولید نشان میدهد که ظرفیت اولیه برای توسعه زنجیره ارزش خرما در استان وجود دارد، اما تقویت فرآوری، بستهبندی، نگهداری و بازاررسانی میتواند سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را در داخل استان ایجاد کند.
خرمای خراسان جنوبی اکنون عمدتا برای مصرف داخلی تولید میشود و بخش قابل توجهی از محصول به بازارهای سایر استانها ارسال میشود. محدود بودن حجم تولید، در مقایسه با قطبهای بزرگ خرما در کشور، یکی از محدودیتهای توسعه صادرات گسترده است؛ با این حال، حضور در بازارهای تخصصی الزاما به تولید انبوه وابسته نیست.
معرفی ارقام بومی، رعایت استانداردهای کیفی، بستهبندی مناسب و ایجاد هویت تجاری برای محصول میتواند زمینه حضور خرمای استان را در بازارهای جدید فراهم کند.در این مسیر، صادرات محصولات فرآوریشده نیز میتواند در کنار خرمای تازه و خشک، به عنوان یکی از گزینههای توسعه بازار مورد توجه قرار گیرد.
خرمای خراسان جنوبی؛ تولید بیشتر با ارزش افزوده بالاتر
رشد ۲۵ درصدی تولید خرما در سال جاری و افزایش ارزش اقتصادی محصول به حدود هفتهزار و ۸۰۰ میلیارد ریال، نشان میدهد نخلستانهای خراسان جنوبی ظرفیت بیشتری برای نقشآفرینی در اقتصاد استان دارند؛ ظرفیتی که البته در شرایط کمآبی، بیش از افزایش سطح زیرکشت به ارتقای بهرهوری، کاهش هزینههای تولید و حفظ منابع آب وابسته است.
در این میان، تنوع ارقام بومی، ظرفیت گردشگری طبس و دهسلم و وجود زیرساختهای فرآوری و بستهبندی، سه مزیتی است که میتواند خرمای خراسان جنوبی را از یک محصول صرفاً کشاورزی به بخشی از زنجیره ارزش اقتصادی استان تبدیل کند.
اگر تولیدکنندگان و دستگاههای متولی بتوانند همزمان با حفظ نخلستانها، بازاررسانی، بستهبندی و فرآوری محصول را تقویت کنند، خرمای طبس و نهبندان میتواند در سالهای آینده سهم بیشتری از بازارهای داخلی به دست آورد و زمینه برای حضور هدفمند در بازارهای صادراتی نیز فراهم شود؛ مسیری که نقطه آغاز آن نه توسعه بیمحابای نخلستانها، بلکه تولید بیشتر با آب کمتر و ارزش افزوده بیشتر است.