۱۴۰۳/۰۷/۳۰ ۱۳:۴۸
پرسش:
در قرآن گفتهشده هرکس نماز بخواند از فحشا و منکر دور میشود در حالی که خیلی از نمازخوانها به منکرات گرفتار هستند. توجیه این موضوع چیست؟
پاسخ:
در قرآن کریم برای بیان جایگاه نماز به آثار و نتایج آن اشاره شده است. در سوره مبارکه عنکبوت آیه 45 فرموده است «نماز را برپا دار که نماز (انسان را) از زشتیها و گناه بازمیدارد». ظاهر این آیه نشان از کلیت و اطلاق آن دارد بدین معنا که هرکس نماز بخواند، از منکرات دور میشود، ولی ممکن است کلیت و اطلاق آن با تشکیک مواجه شود و گفته شود اگر اینگونه است؛ پس چرا بسیاری از نمازگزارها مرتکب زشتی و گناه میشوند؟ این چالش یعنی تردید در اطلاق و ملازمه طرفین در برخی دیگر از آیات قرآن کریم و نیز بسیاری از روایات اخلاقی وجود دارد که نیازمند ارائه راهحل است. در اینجا ناظر به مصداق مورد نظر، به ارائه پاسخ همت میشود تا درنهایت مراد جدی آیه مورد نظر و موارد مشابه روشن گردد.
رابطه علی و ملازمه، در افعال اخلاقی
در بسیاری از آیات و روایات نوعی رابطه بین فعل یا صفت اختیاری با چیزی- مثلاً رابطه علی بین فضیلت و نتایج آن – بیانشده است که در ظاهر دلالت بر کلیت و اطلاق دارد. بهعنوان مثال گفصون نیستند. از همین روی این سؤال قابلطرح است که مراد جدی در این نوع از بیانات چیست و در حقیقت دلالت بر چه معنا و مدلولی دارند؟ آیا باید از اطلاق و کلیت آنها دست شست و حمل بر مواردی مانند مجاز گویی نمود؟ یا آنکه با حفظ کلیت، میتوان این موارد را توجیه نمود؟
دراینباره میتوان توجیهات مختلفی ارائه نمود که از مجموع آنها و با ضمیمه کردن برخی توضیحات، میتوان به پاسخ سؤال دستیافت. در ادامه ناظر به آیه مورد بحث، به برخی از وجوه اشاره میشود تا درنهایت بتوان به پاسخی هرچند اجمالی برای سؤال مورد نظر و نیز موارد مشابه دست یافت.
ترغیب به دوری از منکرات
برخی درباره مراد جدی خداوند متعال ازجمله مورد نظر گفتهاند مراد جدی خداوند در آیه مورد بحث ایجاد انگیزه و ترغیب نمازگزاران به دوری از گناهان و منکرات است و بنابراین مراد از آیه این است که نمازگزاران نباید مرتکب فحشا و منکر شوند. (5) این بیان را به موارد مشابه نیز میتوان تسری داد با این حال این نظر با ظاهر آیه مورد بحث ناسازگار است و در این معنا جمله مورد نظر از حالت اخبار به انشاء تغییر کرده که خود نیازمند دلیل است.