۱۴۰۳/۱۰/۱۱ ۱۳:۰۸
پرسش:
میگویند دین اسلام آیین برابری و برادری است؛ پس چرا پیامبر صلیاللهعلیهوآله در سخنان خویش بارها، بردهداری را در جامعه اسلامی به رسمیت شناخته و آن را مورد تأیید قرار داده است؟ به عبارت دیگر چرا کنیز و بردهداری ادامه پیدا کرد؟
پاسخ:
این سوال از دو قسمت تشکیل شده است. قسمت اول به دنبال علت بردهداری در اسلام و عدم حذف فوری آن است. در قسمت دوم پرسیده شده، چرا بردهها در اسلام از جایگاه پایین اجتماعی برخوردار بودند.
پاسخ قسمت اول
آیات و روایات بسیاری بر برادری و برابری در اسلام تاکید دارند و برای رسیدن به برابری، سفارشهای زیادی شده است. در اسلام ملاک برتری تقواست نه رنگ، نژاد، جنیست و برده یا آزاد بودن. خدا در قرآن به صراحت میفرماید: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»؛(1) «ای مردم! ما همه شما را نخست از مرد و زنی آفریدیم و آنگاه شعبههای بسیار و فرق مختلف گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا بزرگوار و با افتخارترین شما نزد خدا بشرم دارم که لباسی بهتر از تو بپوشم.»(8) با همین رویکرد حضرت علی علیهالسلام هزار بنده خرید و آزاد کرد.(9)
بنابراین اسلام برای کنترل آسیبهای احتمالی به جامعه و نیز جامعه بردگان، به صورت بخشنامهای و فوری بردهداری را حذف نکرد؛ بلکه برنامه اسلام برای برخورد با این پدیده حذف تدریجی آن بود.
حتی برای بردههای موجود نیز بیتفاوت نمانده و دستوراتی در برخورد مهربانانه با بردهها صادر کرد. همین دستورات باعث شد که بردهها بیش از انسانهای آزاد به اسلام گرویدند و برخی از اربابها، آنها را شکنجه میکردند که از ایمان خود به رسول خدا صلیاللهعلیهوآله دست بردارند. از جمله ایشان میتوان از یاسر، همسرش سمیه، فرزندش عمار، عبدالله بن مسعود، بلال حبشی و… یاد کرد.
در اسلام حتی بردههایی از قبیل عمار، عبدالله بن مسعود، سلمان، زید بن حارثه، بلال، و… به جایگاه اجتماعی بالایی رسیدند و پیشینه برده بودن آنها، مانع ارتقاء جایگاه اجتماعی آنها نشد. برخی از آنها فرماندهان نظامی شدند و برخی نیز به استانداری شهرهای بزرگ اسلامی رسیدند.