۱۴۰۳/۱۰/۱۹ ۱۴:۰۶
پرسش:
دیدگاه ریچارد بل مبنی بر عدم تدوین قرآن در عهد پیامبر را چگونه میتوان بررسی و نقد کرد؟
پاسخ:
ریچارد بل (Richard Bell) خاورشناس بریتانیایی و متخصص زبان، فرهنگ و ادبیات عرب در دانشگاه ادینبرای اسکاتلند بود. از او دو اثر در رابطه با قرآن منتشر شده است: 1. ترجمه انگلیسی قرآن؛ 2. درآمدی بر تاریخ قرآن. وی در این اثر دوم، کتابت و تدوین قرآن در عهد پیامبر صلیاللهعلیهوآله را کامل ندانسته و برای این ادعای خود ادلهای را ارائه کرده است.
در ادامه ضمن توضیح این ادله، آنها را بررسی و نقد خواهیم کرد.
ادله ریچارد بل مبنی بر عدم تدوین قرآن در عصر نبوی و نقد آنها
به باور ریچارد بل، پیامبر به دلیل ابتدایی بودن امکانات کتابت، عدم کتابت قرآن در مکه، اتکای به حافظه در نقل قرآن و همچنین نسیان و فراموشی، نمیتوانسته نسخه کاملی از قرآن را تدوین کرده باشد؛ بهویژه که جمع و تدوین قرآن توسط مسلمانان پس از پیامبر، بدین معناست که حضرت اقدام به چنین کاری نکرده بودند؛(1) اما همانطور که بهزودی مشخص خواهد شد این ادله از عهده اثبات ادعای ریچارد بل ناتوان هستند.
کتابت قرآن مُکَرَّمَهٍ﴾(۲) یاد شده؛(۳) یا مشرکان مکه پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله را متهم کردهاند که دیگران قرآن را برای او املاء کرده و نوشتهاند: ﴿… اِکْتَتَبَهٰا فَهِیَ تُمْلىٰ عَلَیْهِ …﴾.(4) در کنار قرآن، ردّ پای کتابت قرآن در مکه در برخی از حوادث تاریخی نیز دیده میشود. برای نمونه، میتوان به حمله عمربنخطاب به خواهرش هنگامیکه از اسلام آوردن او اطلاع یافت، اشاره کرد. مطابق این واقعه که در مکه و پیش از هجرت به مدینه رخ داد، خواهر و شوهر خواهر عمر هنگام حمله مشغول قرائت قرآن از روی کتاب بودند.(5) بنابراین، مسلمانان پیش از هجرت به مدینه، در همان مکه قرآن را از روی کتاب قرائت میکردهاند. چنانکه نام بردن منابع تاریخی از گروهی از صحابه بهعنوان «کاتبان وحی در مکه» بیانگر کتابت قرآن در این شهر است.(6)