۱۴۰۴/۰۴/۰۳ ۱۵:۰۰
پرسش:
جمهوریت با اسلامیت در تضاد است. جمهوریت مراجعه به آرای عمومی و اسلامیت مراجعه به دین اسلام و خداست. مگر میشود به هر دو مراجعه کرد؟
پاسخ:
یکی از بحثهای مطرح از ابتدای انقلاب اسلامی ایران و طرح عنوان جمهوری اسلامی، بهعنوان مدل حکومتی، بحث تضاد یا دستکم تعارض میان جمهوریت و اسلامیت بوده است و مسئله اینگونه طرحشده است که نمیتوان میان جمهوریت که رجوع به آرای مردم و درواقع محور قرار دادن رأی مردم است را با اسلامیت که به معنای رجوع به احکام الهی و محور قرار دادن رأی خداوند متعال است با یکدیگر جمع کرد. برخی در تبیین این ادعا گفتهاند که با توجه به نقاط غیرمشترک میان این دو، اگر قرار باشد ضوابط هر دو، واقعاً پیاده شود و نه اینکه فقط در لفظ از آن سخن گفته شود، جمع میان این دو، یعنی جمهوریت و اسلامیت ممکن نیست. چگونه ممکن است بتوان با این توضیحات میان حاکمیت رأی مردم و حاکمیت اسلام جمع کرد؟
برای رسیدن به پاسخ در مسئله طرحشده، توجه به چند نکته ضروری است:
1. نکتهای که از آن غفلت شده و زمینه بروز چنین اشکالی را فراهم کرده است، این است که جمهوریت یا همان حکومت جمهوری، شکل و قالب حکومت است نه محتوای آن. ازاینروست که حکومتهایی با محتواها برای جمهوری تعاریف متعددی ارائهشده است.
بهعنوان نمونه در یک تعریف آمده است:
«به رژیمی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افراد انتخابی قرار گرفته باشند، اصطلاحاً جمهوری اطلاق میشود… برای تحقق جمهوریت، اراده عام یا به شکل مستقیم خود متجلی میگردد (مردم یک کشور خود مستقیماً در اخذ تصمیمات سیاسی مشارکت میکنند) و یا اینکه نمایندگان انتخابی همین مردم، قدرت سیاسی را از سوی گزینندگان اعمال میدارند».(3)
درمجموع بر اساس تعاریف متعددی که از جمهوری ارائهشده است(4) میتوان از عناصری بهعنوان مؤلفههای مهم در تعریف جمهوری نام برد که عبارتاند از:
الف) انتخابی بودن رئیس حکومت از سوی مردم بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم.
ب) محدود و موقت بودن مدت ریاست حکومت (رئیسجمهور).
ج) موروثی نبودن ریاست حکومت (رئیسجمهور).
د) مسئول بودن رئیسجمهور نسبت به اعمال خود.(5)
بر اساس ویژگیهای مهم بیانشده در تعاریف جمهوری که البته این ویژگیها، ویژگیهای غالب نظامهای جمهوری است و نه تمامی آنها، تضاد یا تعارضی میان جمهوریت و اسلامیت نیست؛ چراکه تمام ویژگیهای مهم بیانشده در تعاریف حکومت جمهوری، در جمهوری اسلامی نیز وجود دارد و در عین جمهوری بودن بر اساس قوانین الهی، کشور اداره میشود.