۱۴۰۵/۰۱/۱۹ ۱۴:۵۳
پرسش:
آیا همه عناصر و مؤلفه های اجتماعی و سیاسی دوره مشروطیت را می توان در دوره پهلوی نیز مشاهده کرد؟ کدام عناصر غائب هستند؟
پاسخ:
انقلاب مشروطه یکی از جدی ترین اقدامات اجتماعی مردم ایران برای دستیابی به مردم سالاری بود. این اقدام، اگرچه در آغاز با موفقیت نسبی همراه شد، اما در ادامه دچار انحرافاتی گردید. تشویش حاکم بر کشور و فقدان اقتدار دولت مرکزی، حالت ملوک الطوایفی ایجاد کرد. تلاش محمدعلی شاه برای بازسازی اقتدار گذشته که به توپ بستن مجلس را در پی داشت، اگرچه نتوانست به کلی طومار مشروطه را در هم پیچد، اما زمینه ساز ایجاد یک دولت مطلقه در ایران شد. تأسیس سلطنت پهلوی با دخالت انگلیسی ها، ورق تازه ای از تاریخ معاصر ایران را گشود و عناصر مردم سالاری را به طور کامل به محاق برد. در ادامه به بررسی عناصر اجتماعی سیاسی دوران مشروطه و پهلوی می پردازیم.
عناصر اجتماعی سیاسی دوران مشروطه و پهلوی؛
1. قانون اساسی قانون اساسی مشروطه یکی از مهم ترین مؤلفه های
انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی است. اگرچه متن قانون اساسی، مخصوصاً پیش از الحاق متمم، دارای اشکالات متعددی بود و فاصله زیادی با مقنمونه در اصلاحات سال 1328 که پس از ترور ناموفق شاه، صورت گرفت، پهلوی دوم تقاضای افزایش اختیارات شاه در قانون اساسی را دنبال کرد و طی آن اختیار انحلال مجلسین به وی داده شد.(4)
در اصلاحات سال 1346 نیز بازنگری اصول ۳۸، ۴۱ و ۴۲ متمم قانون اساسی انجام شد. با اصلاح این اصول، نیابت سلطنت به شهبانو و شورای نیابت سلطنت واگذار شد تا هرگونه وقفه در امر سلطنت در صورت مرگ شاه از بین برود.(5) این اقدام نیز در جهت تحکیم قدرت سلطنت انجام گرفت. باوجود قدرت عظیم شاه در اصل قانون اساسی و تمامی اصلاحاتی که در جهت تحکیم قدرت سلطنت انجام گرفت، باید گفت قانون اساسی هرگز مورد احترام سلاطین بعد از انقلاب مشروطه قرار نگرفت. محمدعلی شاه که مجلس را به توپ بست. رضاخان مجلس را آلت دست خویش قرار داد و محمدرضا پهلوی نیز استبداد مطلق خویش را از طریق همین نهادهای قانونی اعمال کرد که در ادامه مورد بحث قرار می گیرد.