خدای متعال در بیان فلسفهی تشریع حجّ فرموده است: «لِّیَشْهَدُواْ مَنَافِعَ لَهُمْ»؛ (۱) یعنی تا [مسلمین]شاهد منافع خودشان باشند. همین عبارت گویای ظرفیتها و فرصتهای حجّ برای عموم مسلمین است. از نظر علامه طباطبایی، با توجّه به مطلقبودن لفظ «منافع»، این آیه هم شامل منافع و بهرههای دنیوی و هم بهرههای اخروی است. (۲) رهبر انقلاب ضمن اینکه استفادههای دنیوی و اخروی برای حجّ قائلاند، (۳) منافع حج را نهفقط برای مسلمانان، بلکه برای عموم بشریت قابل استفاده میدانند. (۴) برایناساس، نوع نگاه به حجّ باید نگاه به فرصتی چندجانبه باشد. فهم بسترهای فرصتی که در این تکلیف الهی و برنامهی دینی وجود دارد، میتواند یاریگر بهرهبرداری از منافع آن باشد.
۱. حجِّ سازنده و تحوّلدهنده
افق فرصت در مناسک حجّ فراتر و وسیعتر از دیگر مناسک دینی است. آنچه حجّ را از سایر تکالیف و برنامههای دینی تمایز میدهد، جنبهی «تحوّلبخشی چندجانبه» آن است. از نظر رهبر انقلاب بُرد آثار و برکات حجّ به وسعت تحوّل در فرد و امّت اسلامی است.