گروه اقتصادی– مهدی عبداللهی: آسیبپذیری مفهومی است که در دهههای اخیر استفاده از آن در شاخههای مختلف علمی مانند بلایای طبیعی و محیطزیست، اقتصاد و علوماجتماعی گسترشیافته است. در هر حوزه، شاخص آسیبپذیری با ابعاد متفاوت برای هدفی مشخص طراحی و ارائه شده است؛ گاه این شاخص ترکیبی از اجزای فراوان برای محاسبه دقیقتر و گاه متشکل از چند متغیر ساده، اما کاراست. در اقتصاد مفهوم آسیبپذیری از هر دو منظر اقتصاد خرد و اقتصاد کلان مورد توجه است. در اقتصاد خرد تاکید بر تاثیر تکانهها بر رفاه خانوار است؛ درحالی که در اقتصاد کلان تمرکز بر اثر تکانهها بر شاخصهایی مانند رشد اقتصادی است؛ البته آسیبپذیری اقتصاد کلان از ناحیه بروز بحرانهای مالی نیز بخش مهمی از ادبیات را به خود اختصاص داده است. در ادبیات آسیبپذیری اقتصادی، ویژگیهای ساختاری یک اقتصاد احتمال قرار گرفتن در معرض هجوم تکانههای مالی و اقتصادی را افزایش یا کاهش میدهد. این ویژگیها اغلب متاثر از عناصری مانند دورافتادگی از مراکز اصلی تجارت جهانی، میزان تمرکز بر مزیتهای نسبی در تولید و صادرات، درجه باز بودن اقتصادی، وابستگی به جریانهای مالی و سرمایه خارجی، تمرکز صادراتی، وابستگی به واردات کالاهای استراتژیک و غیره است. بررسی علل آسیبپذیری برای اقتصاد ایران که بهصورت برنامهریزیشده در معرض تکانههای ناشی از تحریم است، اهمیت مضاعف مییابد. بررسیها نشان میدهد حدود 80درصد از صادرات ایران کالاهایی ساده و متکی به منابع طبیعی بهویژه نفت، میعانات نفتی و پتروشیمی بوده و تنوع چندانی ندارد که بهجهت سهم بالا و وابستگی درآمدهای ارزی به آن، درجه آسیبپذیری اقتصادی را افزایش میدهد؛ اما مشکل دیگر، عدم تنوعبخشی به مقاصد صادراتی کشور است، بهطوری که حدود 91درصد از کل صادرات غیرنفتی ایران به 15کشور صادر میشود و تنها 1.2درصد از کالاهای ایرانی به 100کشور انتهایی صادر میشود. نکته قابلتامل اینکه، سهم 91درصدی 15مقصد اول صادرات ایران درحالی است که بین 10کشور پیشرو در تجارت خارجی، سهم 15مقصد اول از کل صادرات ترکیه 58.9درصد، هند 60.1درصد، چین 66.7درصد، روسیه 69.1درصد، ایتالیا 69.4درصد، آلمان 71.9درصد، فرانسه 72.1درصد، انگلیس72.8درصد، آمریکا 74.7درصد و در کرهجنوبی نیز78.7درصد است.
