تابناک _ وقایعی که این روزها در سرزمینهای اشغالی میگذرد، باعث شده تا کلیدواژههایی چون «دفاع مشروع» بیش از همیشه مورد توجه عموم و به خصوص تحلیلگران مسائل جنگ قرار گیرد؛ مفهومی که در دو پارادایم اسلامی و حقوق بینالمللی، هم همگراییهایش به چشم میآید و هم واگراییهای مربوط به آن.
گستره و محدودیتهای دفاع مشروع در اسلام در موارد چهارگانه دفاع از اسلام در مقابل فتنهگری دشمنان، دفاع از اتباع دولت اسلامی، دفاع از دارالاسلام و کیان اسلامی و دفاع از بلاد اسلامی قرار میگیرد.
دین اسلام نه تنها دفاع را نوعی حق، بلکه تکلیفی واجب دانسته و افرادی را که در راه دفاع از حریم کشته میشوند شهید میخواند. در حقوق بینالملل هم بر جنبه حق بودن دفاع تاکید شده اما در برخی تفاسیر موسع، آن را از محدوده دفاع خارج و به حالت حملات پیشگیرانه مبدل ساخته که ماهیت دفاع مشروع را تحتالشعاع قرار داده و از حالت عادی خارج میکند. از دید برخی پژوهشگران و صاحبنظران حوزههای مرتبط با این موضوع، همگرایی و واگرایی مبانی اسلام با مبانی غرب از این نقطه آغاز میشود که در پژوهشی با نام «بررسی و مقایسه دفاع مشروع از نگاه اسلام و حقوق بینالملل» (۱) مورد بررسی قرار گرفته است.
در تهاجمات کشوری، هدف اصلی دفاع مشروع دفع تجاوز و بیرون راندن دشمن به مرزهاست؛ هرچند در صورتی که دامنه تعدی و تجاوز وسیعتر از حالت معمول باشد، نابود کردن مرکز تجاوز لازم خواهد بود. از این روی، دفع مشروع شخص در مقابل اشخاص با دفاع مشروع در دامنه وسیع جنگی متفاوت خواهد بود. پینوشت ۱- ساسان چمنی و وحید ریاضی، «بررسی و مقایسه دفاع مشروع از نگاه اسلام و حقوق بینالملل»، سال سی و دوم، شماره ۱۲۲، بهار ۱۴۰۲ ۲- سوره بقره- آیه ۱۹۰