شفقنا-میگویند تاریخ آینه عبرت است. عبرت همان پندآموزی و نصیحت است و تاریخ آینه عبرت است، یعنی انسان میتواند از تاریخ پند و نصیحت بپذیرد. البته هر موضوع مطرح در تاریخ مشخصات و ویژگیهای مربوط به خود را دارد و برای یک بار اتفاق میافتد؛ زیرا موضوع، افراد، شرایط اجتماعی و… قابل تطبیق نیست. به همین دلیل ابن خلدون، مورخ مشهور، این عبارت را قابل قبول نمیداند. اما مطالعه در سیر تاریخی تفکرات و تصمیمات میتواند جهتگیریهای لازم را به انسان ارائه کند؛ زیرا مجموعه داناییهای انسان از بستر تاریخ بهطور طبیعی با قیاس قابل درک و نتیجهگیری است. شاید بهتر است بگوییم بیاعتنایی به مفاهیم تاریخی و عدم استنباط قیاسی از حوادث تاریخ، منتج به جهل برای تصمیمگیری میشود، وگرنه هیچ تصمیم جدیدی را نمیتوان منطبق با تصمیمات متخذه در طول تاریخ دانست. اما میتوان نسبت به حوادث گذشته و تصمیمات متخذه بررسی و در چند محور آنها را مورد توجه قرار داد.
۱- پرهیز از خودمحوری: در طول تاریخ افراد بسیاری بودهاند که با بزرگنمایی خود پا به عرصه جهانی گذاشتهاند و صدالبته در ابتدا شاهد توفیقاتی در قتل و غارت و کشورگشایی بودهاند، ولی در نهایت با تحمل شکستهای فاحش نابود شدهاند. پیروزیهای مقطعی و تاکتیکی لزوما نمیتواند پایهای بر یک پیروزی استراتژیک باشد. شاید ناپلئون و در دوره اخیر صدام حسین نمونههایی از این خودمحوری باشند.
۲- پرهیز از اندیشهها و اهداف غیرملموس: در تاریخ بسیار اتفاق افتاده که رهبرانی اندیشه یکپارچهسازی، وحدت و القا، همهگیرکردن یک ایدئولوژی، یک تفکر یا یک رهبری را داشتهاند. اندیشه ناپلئون در وحدت فیزیکی اروپا و اندیشه متوهمان مبتکر در جهانیکردن اندیشه نازیسم و سلطه بر جهان نمونههایی از آن است. در حالی که در اسلام، قرآن به پیامبر خود حضرت ختمی مرتبت(ص) تصریح میکند تنها اسلام دین برحق است و تأکید میکند که ای پیامبر، تو فقط انذاردهنده هستی، تو بر مردم سلطه و سلطنت نداری.