اقتصاد۲۴- به نظر میرسد که پرونده هستهای و روند مذاکرات احیای برجام بار دیگر به مسیر گرفتن قطعنامههای پیدرپی از سوی شورای حکام آژانس بازگشته است. روز گذشته در نشست شورای حکام آژانس بار دیگر متن قطعنامهای علیه ایران روی میز اعضای شورا قرار گرفت. خبرگزاری فرانسه نوشته که آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان پس از اطلاع از گزارش هفته گذشته آژانس این تصمیم را اتخاذ کردهاند. در گزارش آژانس بر عدم پیشرفت در موضوع سه سایت اعلامنشده در ایران که در گذشته آثاری از اورانیوم در آنها کشف شده، تاکید شده بود. پیشتر خبرگزاری رویترز نیز روز جمعه، ۲۰ آبان، گزارش داده بود که به متن نامه آمریکا و سه کشور اروپایی عضو برجام دسترسی پیدا کرده که در آن از شورای حکام خواسته شده با تصویب قطعنامهای از ایران بخواهد بیدرنگ درباره منشاء اورانیوم کشفشده در سه سایت اعلامنشده خود توضیح دهد. اکنون براساس پیشنویس قطعنامهای که خبرگزاری فرانسه به آن دسترسی یافته، شورای حکام «نگرانی عمیق خود» را درباره این موضوع که «به دلیل همکاری ناکافی ایران» حلنشده باقی مانده ابراز میکند. قطعنامه پیشنهادی چهار قدرت غربی، این امر را که تهران بدون تاخیر «توضیحات فنی معتبر» در مورد وجود ذرات اورانیوم در این مکانهای اعلام شده را ارائه کند، «ضروری و فوری میداند». همچنین این قطعنامه خواهان «دسترسی به سایتها و تجهیزات» برای «نمونهبرداری» شده است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز در نشست دیروز شورای حکام آژانس گفت: «ایران چه با قطعنامه و چه بدون آن وظیفه دارد اطلاعاتی که به آن نیاز داریم را دراختیارمان بگذارد. فعالیتهای زیادی در ایران جریان دارد که ما از آنها چیزی نمیدانیم.» وی ادامه داد: «من آمادگی خود را برای همکاری با ایران جهت حلوفصل مشکلات پادمانی حلنشده ابراز کردهام. امیدوارم که دیدار فنیمان با ایران انجام شود.» وی در پاسخ به این سوال که آیا شورای حکام برای رسیدن به نتیجه میتواند ایران را تحت فشار بیشتری بگذارد؟ گفت: «این مسائل قرار نیست از بین بروند. ایران چه با قطعنامه و چه بدون آن وظیفه دارد اطلاعاتی که به آن نیاز داریم را دراختیارمان بگذارد. ما ماههای زیادی است که در انجام این کار ناموفق بودهایم.»
مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در پاسخ به این سوال که آیا برنامه هستهای ایران از کنترل خارج است؟ بیان کرد: «من از لفظ «خارج از کنترل» استفاده نمیکنم، اما پیشرفت در آن مشهود است، بهطوریکه همه متوجه آن شدهاند. این باعث مهمتر شدن مسائل میشود.» وی در ادامه عنوان کرد که بازگشت به برجام از دیدگاه اطمینان حاصل کردن از اینکه ایران بهطور غیرقانونی اورانیوم ذخیره نکرده باشد، سخت خواهد بود. این مقام ارشد آژانس اظهار کرد که اگر ایران دسترسی فوقالعاده به سوابق و پرسنل ارائه دهد، اطلاع یافتن از فعالیتهای هستهای ایران طی سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ غیرممکن نخواهد بود. گروسی درخصوص ازسرگیری کامل فعالیتهای بازرسی آژانس در ایران گفت: «ابتدا باید ببینیم اطلاعات قدیمی که توسط سیستمهای آژانس اتمی جمع شده بودند، هنوز در دسترس هستند یا نه. سپس باید راهی پیدا کنیم تا شکاف بهوجود آمده را پر کنیم.» وی در بخش دیگری از صحبتهای خود گفت: «اگر ما جواب برخی از سوالات فنی در رابطه با مشکلاتی که مطرح کردهایم را از سوی ایران دریافت کنیم، آن وقت من با خوشحالی این اطلاعات را منعکس خواهم کرد.»
گروسی همچنین در خصوص لغو سفر هیئتی از آژانس به تهران که محمد اسلامی دیروز از آن خبر داد، تاکید کرد که هیچ تصمیمی در این خصوص به آژانس ابلاغ نشده است. وی گفت: «از ایران میخواهیم که توضیحات بیشتری در این رابطه ارائه دهد، زیرا لغو سفر اوضاع را بدتر میکند و بهمعنای عدم تحقق هرگونه پیشرفت است.»
از ابتدای دولت رئیسی یک سوال همواره مطرح بوده و آن اینکه رئیسجمهور جدید قرار است چه سیاست خارجیای اتخاذ کند و تکلیف مذاکرات برجامی و احیای توافق هستهای چه خواهد شد؟ با انتخاب حسین امیرعبداللهیان به عنوان وزیر خارجه، حامیان برجام کمی نفس راحت کشیدند، اما انتخاب علی باقریکنی از نزدیکان سعید جلیلی به ریاست تیم مذاکرهکننده هستهای ایران برای تحلیلگران موافق برجام کمی نگرانکننده بود؛ چه اینکه باقری همواره از منتقدان برجام بود. شروع به کار دولت در قضیه برجام نیز عجیب بود. باقریکنی با چمدانی از مطالبات به وین رفت و همان یکی دو دور اول، مذاکرات با مشکل مواجه شد. دو ماه طول کشید که باقری با چند و، چون مذاکرات و ملاحظات آن آشنا شود، اما دیر شده بود. از ۲۳ فوریه ۲۰۲۲ و آغاز جنگ اوکراین عملا احیای برجام از دستور کار غرب خارج شد. برخی تحلیلگران بر این باورند که تغییر جهان در هشتماه گذشته و برخی سیاستهای داخلی و خارجی ایران از جمله فروش پهپاد به اوکراین و اعتراضات در ایران عامل برهم خوردن مذاکرات وین بوده است. اخیرا سعید جلیلی نماینده مقام معظم رهبری در شورای عالی امنیت ملی در جمع اساتید دانشگاههای خراسان جنوبی اظهاراتی را بازگو کرده که نشانههایی را از بهسرانجام نرسیدن برجام در دولت سیدابراهیم رئیسی پدیدار میکند. جلیلی در این نشست گفته «در گذشته گفتند که با توافق هستهای همه مشکلات حل میشود، اما در عمل رشد اقتصادی که باید هشت درصد میشد، منفی هشت شد.»
او گفته با وجود اینکه اولین تحریمها در بخشهای هستهای و نظامی بود، پیشرفتهای بسیار خوبی در این عرصهها کسب کردهایم که نشانگر آن است که همه مشکلات وابسته به تحریمها نیست. تحلیل این اظهارات در کنار تحولات یک سالونیم گذشته در خصوص احیای برجام نشان میدهد تنها عوامل غیرقابل پیشبینی مانع از احیای برجام نشده، بلکه احتمالا مخالفتهایی در داخل نیز در کار بوده و این مخالفتها طبیعتا از سوی همان افرادی مطرح شده که سالها با این توافق مخالفت کردهاند. روند کنونی مذاکرات احیای برجام یادآور مذاکراتی است که تنها دستاوردش تعیین زمان و مکان دور بعدی بود؛ مذاکراتی که با ریاست سعید جلیلی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی در دولت محمود احمدینژاد انجام میشد و در نهایت ایران را به ورطه قطعنامههای شورای حکام و سپس قطعنامههای شورای امنیت کشاند.
اسفند ۱۳۹۹ درحالیکه به اذعان عباس عراقچی، مذاکرهکننده ارشد دولت حسن روحانی، پیشنویس توافق نهایی شده بود و همه طرفها بر سر مفاد احیای برجام به توافق رسیده بودند، قانون راهبردی مجلس برای رفع تحریمها به تصویب رسید و عملا دست دولت روحانی برای ادامه مذاکرات هستهای بسته شد. این فرضیه وجود داشت که ارادهای تمایل ندارد دولت روحانی افتخار احیای برجام را از آن خود کند و قرار است این امتیاز به دولت بعدی یعنی دولت ابراهیم رئیسی پیشکش شود. حسن روحانی یک سال بعد در جمع مسئولان دولت سابق اذعان کرد که اگر گرفتار مصوبه هستهای مجلس نمیشدیم، تحریمها را اسفند ۹۹ پایان میدادیم.
با این حال مذاکرات متوقف شد و طبق پیشبینیها ابراهیم رئیسی در انتخابات پیروز شد. رئیسجمهوری جدید ایران در نخستین گفتوگوی تلویزیونی خود وعده داد که مذاکرات هستهای در دولتاش ادامه خواهد یافت و برای رفع تحریمها مذاکراتی «نتیجهمحور» صورت میگیرد. او عبارتی را به کار برد که به گوش مخاطبان آشنا بود؛ رئیسی اعلام کرد که ایران به دنبال «مذاکره برای مذاکره» نیست. این عبارت در واقع تعریفی است که تحلیلگران در نقد مذاکرات هستهای در دولت محمود احمدینژاد به کار میبردند.
انتخاب وزیر خارجه هم از دید تحلیلگران با چالش احیای برجام گره خورده بود. حسین امیرعبداللهیان و علی باقریکنی همزمان جزو گزینههای محتمل وزارت خارجه بودند که هیچکدام از حامیان برجام به حساب نمیآمدند، اما در نهایت رئیسی گزینه محافظهکارتر را به عنوان وزیر انتخاب کرد و به این ترتیب علی باقریکنی، معاون پیشین سعید جلیلی که ید طولایی در مخالفت با برجام داشت، شش ماه بعد به عنوان سرتیم مذاکرهکنندگان برای دور هفتم مذاکرات راهی وین شد؛ اما دیری نپایید که مذاکرات تعطیل شد. ایران با دو پیشنویس وارد مذاکرات شده بود. رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران پس از پایان مذاکرات دور هفتم نیز در جمع خبرنگاران گفت: «به دو سند دست پیدا کردهایم که این دو سند، دیگر سند به دست آمده در ۲۰ ژوئن (مذاکرات وین ۶) نخواهند بود، بلکه دو سند جدید است که براساس مواضع ایران مبنای مذاکراتی خواهد بود که در آینده نزدیک در وین آغاز میشود.» واکنش سه کشور اروپایی و آمریکا روشن بود: «ناامیدکننده» و «غیرسازنده».
دور هشتم مذاکرات وین در آستانه سال نوی میلادی ۲۰۲۲ درحالی آغاز شد که ایران ظاهرا از پیشنهادهای حداکثری خود عقبنشینی کرده بود. نورنیوز، رسانه نزدیک به شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در یادداشتی بهطور تلویحی گزارشهای مربوط به متقاعد کردن ایران توسط روسیه و چین برای کنار گذاشتن خواستههای حداکثری در مذاکرات را تایید کرد. اما این دور از مذاکرات هم موفقیتآمیز نبود.
اسفندماه ۱۴۰۰ درحالیکه هیچ نشانهای از موفقیت مذاکرات دیده نمیشد، مذاکرهکننده ارشد انگلیس و فرانسه در توئیترشان از همکاران تشکر کردند و پایان مذاکرات را اعلام کردند. ایران اعلام کرد، مذاکرات تمام نشده، اما مشخص شد که ماموریت کشورهای اروپایی عملا به پایان رسیده و مذاکرات در سطح طرفهای اصلی برجام یعنی ایران و آمریکا با میانجیگری اتحادیه اروپا قرار است ادامه داشته باشد. این تحول همزمان شد با آغاز حمله روسیه به اوکراین. درحالیکه رایزنیها ادامه داشت، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه اعلام کرد، روسیه از آمریکا میخواهد تضمین کتبی دهد که تحریمهای اعمالشده علیه مسکو به خاطر تهاجم به اوکراین بر مناسبات تجاری و اقتصادی این کشور با ایران پس از احیای برجام تاثیر منفی نمیگذارد. درخواست تضمین، مذاکرات را با وقفه روبهرو کرد. هرچند روسیه به سرعت تضمین مدنظرش را دریافت کرد، اما گره مذاکرات باز نشد.
دور نهم مذاکرات با چهار ماه تاخیر روز هشتم تیر ۱۴۰۱ در دوحه قطر برگزار شد که به گفته مقامات آمریکا «بدون هیچ پیشرفتی» پایان یافت. در واکنش به بینتیجه ماندن این دور از مذاکرات، سه کشور اروپایی عضو یعنی بریتانیا، فرانسه و آلمان در بیانیه مشترکی اعلام کردند که «ایران به یک فرصت دیگر پشت پا زد و به جای آن، درخواستهای جدید غیربرجامی و بهدور از واقعیت را پیش کشید.»
رابرت مالی نماینده ویژه آمریکا در امور ایران هم در مصاحبهای اعلام کرد که ایران، هم پیش از این و هم در دوحه «مطالبات جدیدی را اضافه کردهاست… که هیچ ربطی به توافق هستهای قبلی ندارد و… بخشی از این مذاکره نیست.»
گزارشها نشان میداد که ایران سه موضوع حذف سپاه پاسداران از فهرست سازمانهای تروریستی آمریکا و دریافت تضمین از واشنگتن مبنی بر عدم خروج دولتهای بعدی ایالاتمتحده از توافق فعلی و بسته شدن پرونده سایتهای اعلامنشده هستهای در آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به عنوان شروط احیای برجام مطرح کرده است.
دهم تیرماه میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمانهای بینالمللی در وین از سفر اعلامنشده باقریکنی به مسکو بعد از نشست وین و رایزنیهای او با «سرگئی ریابکوف» معاون وزیر امور خارجه روسیه پرده برداشت. ناگفته پیداست که مذاکرات دوحه هم با شکست مواجه شد. دور جدید مذاکرات اتمی وین برای احیای برجام روز ۱۳ مرداد درحالی آغاز شد که ظاهرا ایران از دو مطالبه خود مبنی بر حذف سپاه از فهرست گروههای تروریستی و دریافت تضمین مستحکم از دولت آمریکا عقبنشینی کرده، اما بسته شدن پرونده ایران در آژانس به معضل جدید تبدیل شده بود.