نقش زنان در مبارزه از جنس ویژگیهای زنانه و متفاوت از نقش مردان است. حضرت زینب (س) نمونه برجسته این الگوست؛ زنی که با حمایت از امام سجاد (ع)، رسیدگی به کودکان و زنان کاروان و حفظ انسجام گروه، نقشی حیاتی ایفا کرد. مهمتر از همه، او با «شمشیر کلام» و جهاد تبیین، نبردی فرهنگی و اجتماعی را پیش برد و نشان داد، اثرگذاری زنانه از جنس قدرت کلام، مدیریت عاطفی و هدایت جمعی در بحرانها نقشی تعیینکننده دارد
جوان آنلاین: در روز زن، وقتی از جایگاه و نقش زنان ایرانی حرف میزنیم، فقط از محبت مادری یا مسئولیتهای خانوادگی سخن نمیگوییم، حرف از ستونهایی زده میشود که در سختترین بحرانهای تاریخ کنار مردان و مردم استوار ماندند تا خانه و جامعه برقرار باشد. زنانی که در لحظههای حساس از نهضتهای ملی تا روزهای جنگ و حتی جنگ ۱۲ روزه و بحرانهای اجتماعی امروز با صبر، مدیریت احساسات، قدرت کلام و حتی جریان مقاومت را حفظ کردند و امید را دردل خانوادهها زنده نگه داشتند. همین حضور آگاهانه و نقشآفرینی بیادعاست که تبدیل به سپری مؤثر در برابر هجمه دشمنان و سرمایهای بزرگ برای تابآوری ملی شده و میشود. زهرا امیری، مدرس تاریخ در حوزه علمیه و معلم جامعه شناس میگوید: «وقتی زنان با تواناییهای زنانه و مهارت در مدیریت احساسات وارد عرصه میشوند، میتوانند بخش مهمی از بحرانها را کنترل کنند. امروز که دشمنان این سرزمین برای تضعیف قدرت کشور از هر راه و نیرنگی استفاده میکنند، طبیعی است که به نقش و تأثیرگذاری زنان هم توجه ویژه داشته باشند و بخواهند از این ظرفیت بهره ببرند. به همین دلیل لازم است ما نیز از تجربه زنان در حوزه امنیت ملی بیشتر استفاده کنیم و این تجربههای ارزشمند را با روایتگری به روز و قابل فهم، به عنوان الگو به نسل جوان منتقل کنیم.» متن زیر ماحصل گفتوگوی «جوان» با این کارشناس است که میخوانید.
نقش زنان در مدیریت بحرانهای ملی در تاریخ معاصر ایران چگونه شکل گرفت و چه ویژگیهایی این نقش را متمایز میکند؟
برای فهم نقش زنان در بحرانهای ملی، باید به این نکته توجه کرد «بحران ملی» به رخدادهای ناگهانی طبیعی یا انسانی گفته میشود که به جامعه آسیب میزند و نیازمند اقدام فوری است. تاریخ معاصر ایران را باید از دوره قرارداد تالبوت و جنبش توتون و تنباکو بررسی کرد، دورهای که نشان داد؛ علما و روحانیت شیعه نخستین گروههایی بودند که مردم را بیدار کردند و برای دفاع از منافع ملی به میدان آوردند، در حالی که روشنفکران غربگرا چنین نقشی نداشتند.
در آن دوران، بسیاری از بحرانها به دلیل غفلت و خودکامگی شاهان و همچنین دخالت و طمع قدرتهای استعماری مانند انگلستان و روسیه بر جامعه تحمیل میشد. چون رسانههای مدرن وجود نداشت، مجالس مذهبی مهمترین بستر آگاهیبخشی و سازماندهی مردم بود و زنان، به دلیل پیوند عمیق با این مجالس و مرجعیت شیعه، وارد صحنه مبارزه شدند.
از نهضت تنباکو به بعد، شکلهای مختلف حضور و مقاومت زنان آشکار شد، چه در دربار و چه در جامعه. زنان در جنبشهای ملی، بهویژه در مشروطه، حضور فعالی داشتند و همراه با بدنه مذهبی جامعه خواستار محدود شدن قدرت شاه بر اساس قانون و شرع و مقابله با نفوذ قدرتهای خارجی بودند. شبکه مذهبی زنان توانست بار دیگر در حمایت از تصمیمهای بزرگ ملی مانند مخالفت با استقراض خارجی و تأسیس بانک ملی نقش مهمی در بسیج مردم ایفا کند.
در کشوری که شاه حتی هزینههای شخصی خود را نمیتوانست از منابع داخلی تأمین کند، تأسیس یک بانک ملی چگونه ممکن شد؟
زنان نقش حامی و پشتیبان مالی ایفا کردند. آنان با اهدای طلا و جواهرات خود بنیان اولیه بانک ملی را شکل دادند و با این کار، در مدیریت بحرانی که ریشه در وابستگی مالی حکومت داشت، نقشآفرینی کردند. بنابراین نقش زنان در تاریخ معاصر از همان دوران بیداری قاجار آغاز شد. این نقش در ارتباط مستقیم با مرجعیت شیعه و روحانیت شکل گرفت و تا دوران پس از انقلاب اسلامی ادامه یافته است، دورهای که این پیوند در قالب «ولایتفقیه» استمرار یافته و همچنان یکی از مهمترین زمینههای کنش اجتماعی و ملی زنان محسوب میشود.
چه ویژگیهایی باعث شد، زنان در انواع بحرانها نقش متمایز و گاه تعیینکنندهای داشته باشند؟
ابتدا باید گفت، نقش زنان در مبارزه، متمایز از مردان است و از جنس ویژگیهای زنانه مانند قدرت کلام، مدیریت عاطفی و توان هدایت جمعی شکل میگیرد، نه تقلید از نقش مردانه. نمونه بارز آن حضرت زینب (س) در واقعه عاشوراست. او با حمایت از امام سجاد (ع)، رسیدگی به کودکان و زنان کاروان و حفظ انسجام گروه، نقش حیاتی و زنانهای ایفا کرد. مهمتر از همه، حضرت زینب (س) با «شمشیر کلام» و جهاد تبیین، نبردی فرهنگی و اجتماعی را پیش برد و توانست اثرگذاری عمیقی داشته باشد. این تأثیرگذاری ناشی از قدرت کلام، ظرافت، مدیریت احساسات و هدایت جمعی بود. بنابراین وقتی زنان با ویژگیهای زنانه خود وارد میدان میشوند، قدرت و مدیریتی ارائه میکنند که خاص زنان و در بحرانها بسیار تعیینکننده است.