اقتصاد۲۴- دومینوی تنش، جنگ لفظی، اقدامات دیپلماتیک و رزمایشهای نظامی تحریکآمیز جمهوری آذربایجان علیه ایران، همچنان با سرعت و شدتی بیسابقه ادامه دارد. با وجود سپری شدن چند ماه، تنشهای میان دو کشور نه تنها فروکش نکرده، بلکه طی چند هفته اخیر ابعاد گستردهتری نیز به خود گرفته است.
به گزارش فرارو، در نتیجه افزایش شکافها و اختلافات میان طرفین، وضعیت جاری را میتوان پرتنشترین سطح مناسبات دو کشور طی بیش از سه دهه گذشته، یعنی بعد از استقلال جمهوری آذربایجان در ۳۰ آگوست ۱۹۹۱ (۸ شهریور ۱۳۷۰) تا کنون مورد ارزیابی قرار داد. همزمان با افزایش شکافها میان دو کشور، در سطح داخل ایران نیز کانون توجهات رسانهها و ناظران سیاسی بیشاز بیش به این موضوع معطوف شده است. در این میان رویکردهای متفاوتی نیز نسبت به آینده تنشها میان دو کشور مطرح شده که ضرورت اتخاذ تصمیمات هوشمندانه از سوی دستگاه دیپلماسی کشورمان را بیش از هر زمان دیگری ضرورت میبخشد.
۱- نقطه ثقل یا به روایت بهتر، کانونِ رسیدن سطح تنشها میان تهران و باکو به بالاترین سطح ممکن را میبایست به تحرکات نظامیان آذربایجانی در تابستان سال گذشته ارجاع داد. در مرداد ماه ۱۴۰۱ درگیرهای نسبتا شدیدی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان به وقوع پیوست. در دور جدید درگیریها بر خلاف جنگ سپتامبر ۲۰۲۰ کانون تنش منطقه قرهاغ کوهستانی نبود، بلکه این بار تمرکز ارتش باکو بر حملات به جنوب ارمنستان و محدوده استان سیونیک معطوف شده بود.
در نتیجه تحرکات جدید ارتش باکو، تمامی نگاهها به سوی هدفگذاری الهام علیاف برای اجرایی کردن طرح “دالان بین المللی تورانی” جلب شد. علیاف، با حمایت متحدان اصلی خود یعنی ترکیه و اسرائیل، اجرایی کردن دالان «زنگزور- لاچین» یعنی شاهراه ارتباطی برای پیوند آسیا و اروپا را در میپروراند. سیونیک از شرق توسط جمهوری آذربایجان و از غرب توسط نخجوان احاطه شده و فقط مرز ۴۴ کیلومتری از جنوب با جمهوری اسلامی ایران دارد.
این منطقه علی رغم اینکه ارمنستان را به منطقه قره باغ کوهستانی متصل میکند، برای ایران از اهمیتی استراتژیک برخوردار بود هست. در صورت کنترل باکو بر این استان، عملا بخشی از راه ارتباطی ایران با ارمنستان و به تبع آن ارواسیا و اروپا در اختیار جمهوری آذربایجان و متحداناش قرار میگیرد. این مسیر محل سالانه میلیونها دلار تجارت خارجی ایران با همسایگان و حتی کشورهای اروپایی است. کنترل باکو بر استان سیونیک میتواند به کانونی برای حضور نظامی اسرائیل در مرز شمالی ایران در منطقه زنگزور تبدیل شود. کنترل این منطقه موجب خواهد شد که آنکارا و باکو دست بالا را در زمینه انرژی و ترانزیتی نسبت به تهران داشته باشند.
افزون بر این موارد، از نگاه ایران تصرف استان سیونیک میتواند مقدمهای برای تصرف کل کشور ارمنستان و برهم خوردن موازنه قوا در منطقه باشد. همچنین، ایجاد کریدور موردنظر باکو به معنای حذف تهران از ژئوپلتیک قفقاز و بسته شدن تنها دالان مستقیم ارتباط سرزمینی ایران با اروپا خواهد بود.
۲- جمهوری اسلامی ایران با آگاهی از این مسائل، طی ماههای بعد از مرداد سال گذشته (۱۴۰۱) که انگیزه باکو برای تصرف استان سیونیک آشکار شد، با صراحت رویکردی تقابلی را در پیش گرفته است. در اقداماتی نمادین و معنادار، در ۲۶ مهر ماه رزمایش نیروی زمینی سپاه پاسداران ایران، در منطقه عمومی ارس، تمرین عبور از رود ارس را برگزار کرد. حسین امیر عبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران نیز در ۲۸ مهر ماه رهسپار ارمنستان شد و سرکنسولگری ایران در شهر قاپانِ استان سیونیک را افتتاح کرد.