اقتصاد۲۴- به دلیل گسترش روزافزون شکاف میان جمعیت رو به رشد جهان و افزایش محدودیت منابع آب شیرین قابل دسترس، تنازع و رقابت جدی میان کشورها بهویژه در مناطق خاصی مانند خاورمیانه و شمال آفریقا، بهشدت افزایش پیدا کرده است.
به گزارش شرق، بدونتردید، ایران ازجمله کشورهایی است که با بحران آبی درخورتوجهی مواجه بوده و براساس نتایج و یافتههای مطالعات بینالمللی، در صورت عدم تصمیمگیری، سیاستگذاری بهینه، پیامدهای نامساعد و گسترده اقتصادی، اجتماعی و امنیتی آن، در زمانی نزدیک رخ مینماید. با اینکه یکی از کلیدیترین ابزارهای مورد نیاز برای تصمیمگیری و سیاستگذاری بهینه، تولید و انتشار دادههای آماری بهنگام، شفاف، یکپارچه و دارای دسترسی عمومی در این زمینه است، تولید و انتشار سالنامه آماری آب کشور پس از سال آبی ۱۳۹۳-۱۳۹۴ متوقف شده است؛ بنابراین در این گزارش تلاش شده تا مجموعه نتایج و شاخصهای آماری گزارشها و مطالعات منتشرشده از طرف مؤسسات و نهادهای بینالمللی و گزارشهای منتشرشده از طرف سازمانها و دستگاههای داخل کشور گردآوری شود، تا درنهایت تصویر جامعی از آنچه بر حوزه آب کشور گذشته و وضعیت فعلی آن ارائه شود. با هدف انسجام موضوع، مطالب در سه بخش مقدمه و تبیین وضعیت، تبیین وضعیت، دادههای آماری بخش کشاروزی و صنعت و در نهایت تنگناهای ساختاری، انتخابها و توصیههای سیاستی تنظیم شده است.
آب، عنصر کلیدی تداوم حیات در کره زمین است. به این معنا که تداوم استقرار بشر، تأمین خدمات بهداشتی، انجام هر نوع فعالیت اقتصادی، تأمین انرژی و درنهایت پایداری اکوسیستم مشروط به در دسترس بودن آب کافی از نظر کمیت و کیفیت است. انجام هر نوعی از گفتگو و تحلیل درباره آب، بهمعنای متمرکز بودن درباره یک زنجیره دایرهوار پویاست. به این معنا که تصمیمات، سیاستها و رفتارهای عاملان اقتصادی، عاملان سیاسی و عاملان مدنی ضمن تأثیر بر مؤلفههای کلیدی مرتبط با منابع و مصارف آب در بخشهای مختلف (کشاورزی، صنعت، خانگی، محیط زیست، انرژی، حملونقل و تفریحات)، باعث ایجاد تنش در حوزههایی مانند نوسان اقلیم، کاربری اراضی، شهرنشینی، آلودگی، میزان بهرهبرداری و تأمین مالی حوزههای مرتبط میشود. تنشهای ایجادشده در این حوزهها متعاقبا منابع آبی در دسترس مانند آبهای زیرزمینی، آب باران، مخازن، دریاچهها، فاضلاب، تالابها و آب نمکزداییشده را متأثر خواهد کرد و براساساین مجددا باید تصمیمات و سیاستگذاریهای جدیدی از طرف عاملان اشارهشده، اتخاذ و رفتارهای جدید خلق شود. آب، آنچنان حائز اهمیت است که بهعنوان رابط کلیدی در معاهدات جهانی مانند اهداف توسعه پایدار (دستور کار ۲۰۳۰)، کاهش خطر بحران (چارچوب sendai) و تغییر اقلیم (معاهده پاریس) از آن یاد شده است. برای مثال اهداف ۱۷ گانه توسعه پایدار در سه دسته بهشدت مرتبط با آب، مرتبط با آب و غیرمستقیم مرتبط با آب، به گونه پیوستهای مورد پایش قرار میگیرند.
براساس گزارشها و مطالعات منتشرشده از سوی نهادها و سازمانهای بینالمللی، میزان برداشت جهانی آب برای مصارف چهارگانه کشاورزی، صنعت، شهری و مخازن پس از جنگ جهانی دوم افزایش درخورتوجهی داشته است. سهم برداشت آب برای بخش کشاورزی در گذر زمان کمتر شده است. سهم تقاضای آب برای بخش کشاورزی از مجموع تقاضای آب در سال ۲۰۵۰ نسبت به سال ۲۰۰۰ کاهش یافته و سهم تقاضای آب برای بخشهای صنعت و برق افزایش مییابد. شاخص تنش آبی نسبت مجموع آب برداشتشده به منابع آبی قابل تجدید در دسترس را نشان میدهد. براساس دادههای مؤسسه منابع جهان، کشورهای منطقه منا (خاورمیانه و شمال آفریقا) به همراه هندوستان، با بالاترین تنش آبی مواجه هستند. ۱۷ منطقهای که در ۲۰۲۱ با تنش آبی بسیار بالا مواجه بودند، عبارتاند از قطر، اسرائیل، لبنان، ایران، اردن، لیبی، کویت، عربستان اریتره، امارات متحده عربی، سنمارینو، بحرین، هند، پاکستان، ترکمنستان، عمان و بوتسوانا. همچنین در ۲۰۴۰، کشورهای منطقه منا (خاورمیانه و شمال آفریقا) و بهطورخاص ایران، با تنش آبی خیلی زیاد مواجه خواهند بود. کشورهای واقع در مناطق آمریکای جنوبی و اقیانوسیه با دارابودن سرانه منابع آب شیرین قابلتجدید بیش از ۳۰ هزار مترمکعب و کشورهای واقع در مناطق خاورمیانه، آفریقای شمالی و آسیای جنوبی با کمتر از هزار مترمکعب سرانه منابع آب شیرین قابل تجدید، به ترتیب مساعدترین و نامساعدترین وضعیت از حیث شاخص اشارهشده را دارا هستند. ایران بارشی کمتر از یکسوم متوسط بارندگی جهان و تبخیری سهبرابر میانگین دنیا دارد. یک درصد از جمعیت جهان به ایران اختصاص دارد؛ اما سهم آن از منابع آب شیرین تنها ۰.۳ درصد است. برآورد حجم آب حاصل از بارش در سطح کشور برای سال ۱۳۲۸، ۵۰۰ میلیارد مترمکعب و برای سال ۱۳۹۹، ۳۷۶ میلیارد مترمکعب است.