اقتصاد۲۴- «کریدور زنگزور مسئله ایران است نه ارمنستان. رفتار ایران هم آذربایجان هم ما را ناراحت میکند. من امیدوارم که ما این مسئله را بهزودی حل کنیم» اردوغان این جملات را پس از بازگشت از آذربایجان گفت. او تأکید کرد: اگر ارمنستان به ترکیه نزدیک میشد، امروز ترکیه، آذربایجان و ایران هم از مسیر جاده و هم خط راهآهن ادغام میشدند و شاید خطآهن پکن – لندن باز میشد. اما ماجرای نظم جدید قفقاز جنوبی چیست و ایران در کجای بازی همسایگانش ایستاده است؟
قفقاز جنوبی مدتهاست که صحنه همکاری و رقابت ترکیه و ایران است. درحالیکه این دو قدرت منطقهای از لحاظ تاریخی، منافع خود را بهمرور متعادل کردهاند، اما حمایت قوی ترکیه از آذربایجان در طول جنگ قرهباغ ۲۰۲۰، رد پای آنکارا را در جریان منازعات قفقاز، بیشازپیش نشان داد.
چه آنکه آخرین جنگ آذربایجان با ارمنستان که به پیوستن قرهباغ کوهستانی و انحلال جمهوری خودخوانده آرتساخ انجامید، توافق صلح بین آذربایجان و ارمنستان را محتملتر کرد. در سوی مقابل اگرچه این توافق، منافع ترکیه را پیش برد؛ اما به طور بالقوه نقش روسیه را در قفقاز محدود کرد. بااینحال، افزایش نفوذ ترکیه در قفقاز، نگرانیهای تهران را نسبت به آنکارا افزایش داده است. بهویژه که بر اساس یکی از بندهای آتشبس ارمنستان با آذربایجان که با میانجیگری مسکو در نوامبر ۲۰۲۰ امضا شد، بازسازی یک جاده و راهآهن را که ترکیه را به آذربایجان از طریق منطقه نخجوان آذربایجان و استان سیونیک در جنوب شرقی ارمنستان متصل میکرد، مجاز میدانست و این موضوع برای سیاستگذار ایرانی، خطری بالقوه برای به حاشیه راندن ایران از قفقاز بود. علاوه بر اینکه در مجموع، تهران نسبت به روابط بین متحد نزدیک ترکیه و آذربایجان و دشمن اصلی ایران، یعنی اسرائیل بسیار بدبین است.
کارشناسان روابط بینالملل میگویند موضوع «حملونقل»، یکی از بحثبرانگیزترین مسائل بعد از تخلیه قرهباغ کوهستانی از ارمنیهایی است که حالا به سرزمین مادری خود در ارمنستان باز میگردند. چه آنکه، آذربایجان و متحد کلیدی او یعنی ترکیه نشان دادهاند که حداقل بهصورت لفظی میخواهند به ارمنستان اجازه دهند جادهای را که آذربایجان و منطقه ناکسیوان را به هم متصل میکند، راهاندازی کنند. این مسیر که همان، “کریدور زنگزور” نام دارد، اکنون که قرهباغ کوهستانی به طور کامل فتح شده، مسئله حملونقل را در مرکز “مسائل بزرگ بعدی” در مذاکرات ارمنستان و آذربایجان قرار میدهد.
این مسئله از آنجا اهمیت دارد که توافق ۲۰۲۰ تصریح کرده که حرکت در این مسیرها باید “بدون مانع” باشد. موضعی که آذربایجانیها هم در ابتدا بر آن تأکید داشتند و اعلام کردند که میخواهند این جاده کریدوری باشد که هیچ مرزبان ارمنی یا امور گمرکی در بررسی وسایل نقلیه یا محمولههایی که از خاک ارمنستان عبور میکنند، مداخله نکند.
این مسیر از آنجا برای آذربایجان اهمیت دارد که باکو را به ترکیه متصل میکند. مقامات آذربایجانی و ترکیه در نظر دارند تا از این کریدور بزرگ بهعنوان وسیلهای برای اتصال کل جهان ترکزبان، از استانبول به آسیای مرکزی، بهوسیله ارتباطات جادهای و راهآهن استفاده کنند تا در نهایت مسیری بین شرق و غرب ایجاد نمایند.
اگرچه ارمنستان معترض این سیاست است و آن را به معنای ازدستدادن حاکمیت این کشور بر بخشی از قلمرو خود میداند؛ اما ترکیه در پیشنهادی گفته این کریدور از مرز ایران عبور خواهد کرد. ایدهای که به طور بالقوه مانع دسترسی ارمنستان به ایران به یکی از متحدان کلیدی منطقهای و شرکای تجاری آن میشود.
در همین ارتباط، ایران بر موضع اصولی خود مبنی بر اینکه «اجازه نخواهد داد مرزش با ارمنستان مسدود شود» تأکید کرده است. این در حالی است که علیاف در ماه ژانویه گفته: «کریدور زنگزور یک ضرورت تاریخی است. این اتفاق خواهد افتاد، چه ارمنستان بخواهد چه نخواهد.» ایران از زمان تسلیم قرهباغ به آذربایجان، به طور رسمی در این باره اظهارنظر نکرده است.