اقتصاد۲۴- صنعت پالایشی در ایران همانند سایر صنایع کشور در رنج فقدان سرمایه است. به سبب گران بودن تجهیزات نه بخش خصوصی و نه بخش دولتی در زمان تحریم، امکان سرمایهگذاری در این بخشها را برای ایجاد یک بستر با هدف رقابت با سایر کشورها در دست ندارند. همچین سبد پالایشی در ایران در قیاس با اروپا و چین، نشان میدهد که سهم محصولات با ارزشافزوده پایین در ایران بهطور قابلتوجهی بیشتر است، اما آیا بدین معناست که حاشیه سود کمتری دارد؟ جواب چندان صریح نیست و در بررسیهای بهعملآمده مشخص شده است که شاید در زمان کنونی و با وجود تحریمها، بهترین اقدام برای کسب حاشیهسود بیشتر، تمرکز بر تولید محصولات پالایشی است. ادامه این روند که زیر سایه تحریمهاست، سرنوشت چندان روشنی پیش روی صنعت پالایشی ایران قرار نمیدهد و نمیتوان ضربهفنی تحریمها بر این صنعت را همانند سایر صنایعی که وابسته به سرمایهگذاری خارجی هستند، نادیده گرفت.
باید در نظر داشت صنعت پالایشگاهی از جمله صنایعی است که محصولاتی ناهمگن از نظر کیفیت دارد و وابسته به بهرهوری پالایشگاه، یک نهاده ورودی میتواند ستاندههای متفاوتی با ارزشافزودههای متفاوت و حاشیه سودهای مختلف داشته باشد. از این رو کسب حداکثر حاشیه سود ممکن بسیار حائز اهمیت است. برای این منظور در این گزارش به بررسی سبد پالایشی ایران از نظر ارزش افزوده ستاندهها در برابر اروپا و چین پرداخته شده است. بر همین اساس ترکیب تولیدات پالایشگاههای بورسی ایران در برابر پالایشگاههای چین و اروپا سنجیده شده است. درصد قابلتوجهی از محصولات تولیدی در ایران از فرآوردههای پایینی برج تقطیر هستند که حاشیه سود پایین و ارزش افزوده کمتری دارند و این امر سبب شده تا حاشیه سود این صنعت در ایران نسبت به استانداردهای بینالمللی مقادیر کمتری را تجربه کند. برای جبران چنین امری سرمایهگذاریهای کمککننده به بهبود بهرهوری و همینطور جذب سرمایه خارجی میتواند راهگشا باشد.
خامفروشی یا تولید فرآورده همواره یکی از چالشهای مورد توجه در صنایع مختلف کشور بوده است. این مسئله بهواسطه وجود منابع سرشار معدنی و نفتی در ایران، همواره محل بحث قرار گرفته و در نگاه نخست همیشه تولید فرآورده و صادرات آن مقدم بر خامفروشی تلقی شده است. در سالهای اخیر و با وقوع مشکلات عظیم در سطح کلان اقتصاد ایران، سرمایهگذاری روندی نزولی به خود گرفته و شدت این امر به حدی است که در بسیاری از صنایع حتی سرمایهگذاریهای جبرانی نیز، بهمنظور جبران اثرات استهلاک با چالش مواجه است. اثر این چالش را در ستانده صنایع مختلف میتوان جستوجو کرد. این پدیده از مهمترین عواملی است که پارادایم تولید و صادرات فرآورده را به چالش میکشد. برای تشخیص صحیح بهینهترین مسیر، لازم است تا نوع تولیدات در صنایعی که تنوع محصولاتشان انعکاسدهنده کارایی آنهاست را بررسی کنیم.