۱۴ آذر، در روز جهانی خاک، که سازمان ملل آن را فرصتی برای هشدار درباره “خاکهای سالم برای شهرهای سالم” نامیده است.
به گزارش سرویس اجتماعی تابناک، علاوه بر مسائل مطرح شده درباره آب و تغییرات و آلودگی آب و هوا، ایران با چالشی عمیق دیگری نیز روبروست: فرسایشی که سالانه ۲ میلیارد تن خاک حاصلخیز را میبلعد و تهدیدی است برای امنیت غذایی ۸۵ میلیونی کشور.
طبق گزارشهای رسمی وزارت جهاد کشاورزی، نرخ فرسایش خاک در ایران به ۱۶.۴ تن در هکتار در سال میرسد – بیش از ۵ تا ۷ برابر میانگین جهانی (۲-۳ تن). این “سیل خاموش”، زخمی قدیمی بر پیکر فلات خشک ایران است که از دهه ۱۳۳۰ شتاب گرفته و امروز، تحت تأثیر تغییرات اقلیمی، به بحرانی چندلایه تبدیل شده.
حاصلخیزی در حال محو
ایران، با ۱۶۵ میلیون هکتار وسعت، تنها ۳.۵ درصد اراضی با کیفیت بالا برای کشاورزی دارد – عمدتاً در گیلان و مازندران. بقیه خاکها، تحت فشار فرسایش آبی و بادی، شوری و آلودگی، در حال از دست رفتن هستند. در استان تهران، فرسایش به چند برابر حد بحرانی رسیده؛ شیبهای تند البرز، تخریب پوشش گیاهی و توسعه شهری نامتوازن، هر سال میلیونها تن رسوب را به رودخانهها میریزد. در سیستان و بلوچستان، بادهای ۱۲۰روزصد کاهش داده.
و البته کمبود مدیریت و آگاهی. بیش از ۲۰۰ چالش سیستمی (از قوانین ضعیف تا آموزش ناکافی) وجود دارد. تشکیل یک سانتیمتر خاک ۵۰۰ سال طول میکشد، اما تخریب آن در یک فصل رخ میدهد.
از هشدار به عمل
کارشناسان مانند حسن عباسنژاد (مدیرکل محیطزیست تهران) بر “اقدام فوری هماهنگ” تأکید دارند: احیای پوشش گیاهی، مدیریت پسماند، کودهای آلی و هوش مصنوعی برای پایش. فائو پیشنهاد میکند: کاهش ۵۰ درصدی فرسایش با آبخیزداری شهری. اما بدون مشارکت همگانی – از کشاورز تا سیاستگذار – خاک ایران، بستر حیات، به بیابان بدل میشود.
ایران، با پتانسیل تنوع زیستی، میتواند الگویی برای احیا باشد – اگر امروز عمل کند. در غیر این صورت احتمالاً تبدیل به درس عبرتی برای دیگران خواهیم شد.
شبنم وفائیان