تأسیسات آب سنگین اراک یا سایت هستهای خنداب که این روزها به اسم «مرکز شهدای هستهای خنداب» شناخته میشود، مقصد دومین بازدید خبرنگاران حوزه صنعت هستهای از سایتهای هستهای در دولت سیزدهم بود. بازدید نخست، بهمن سال گذشته از نیروگاه اتمی بوشهر صورت گرفت، البته شهریور شش سال قبل یعنی ۲۰ ماه بعد از اجراییشدن آنچه برجام نامیده میشد، به همراه جمعی از خبرنگاران از این مجتمع بازدید کرده بودیم تا از نزدیک ببینیم آنچه با کالندریای سیمانی رآکتور اراک کرده بودند
۲۵ روز قبل به اتفاق جمعی از خبرنگاران حوزه صنعت هستهای از آخرین فعالیتهای مرکز شهدای هستهای «خنداب» بازدید کردیم، اما انتخاب اسلوبی برای روایت آنچه دیدهام، سهل وممتنع مینمود. در این مدت تقریباً روزی نبود که به موضوع فکر نکنم تا اینکه در خلال کندوکاو و وارسیها به مقدمه مصاحبهام با سخنگوی سازمان انرژی اتمی در شهریور ۱۳۹۸ برخوردم؛ جایی که نوشته بودم: دانشمندان صنعت هستهای برای تغییر پارادایم فکری گردانندگان انرژی این مملکت حتی به اندازه قطر اتم، پا پس نکشیدند تا «الکترونخصلتهای منفی» مانع توسعه مادی و معنوی ایران اسلامی نشوند و چه بسا با «رفتار مثبت پروتونی»، به سرعت سانتریفیوژها در حال حرکت هستند؛ انرژی نه «چرخ پنجم» که بلکه موتور محرک اقتصاد کشور است که فعلاً از سوختهای فسیلی (سنگوارهای) نظیر نفت، گاز و زغالسنگ استفاده میکند و شوربختانه خامفروشی بر این خواننعمت تحمیل شده است. تمدن فسیلی به سرعت برق در حال نزدیکشدن به پایان عمر خود است، اما برای تولید همین برق، به جایگزین نیاز داریم و چه جایگزینی بهتر از تمدن هستهای، چه آنکه به قول هاتف: «دل هر ذره را که بشکافی/ آفتابیش در میان بینی» و چه شروعی بهتر از این تکبیت معنادار سیداحمد حسینی متخلص به «هاتف اصفهانی» از شاعران قرن دوازدهم. قاسم غنی، پزشک و از چهرههای سرشناس ایرانی بهواسطه ارتباط با «ارنست هرتسفلد» باستانشناس آلمانی، در دیداری که زمستان ۱۳۲۴ با «آلبرت انیشتین» داشت، همین بیت را گفته و پاسخ جالبی هم شنیده است (تجربه تنها راه وصول به حقیقتهایی است که ممکن است تسلیم آن شویم، اما نباید فکر کنیم که ماورای تجربه، حقیقتی نیست. بسیاری از حقیقتها به تجربه درنمیآیند، عقل ما و قلب ما به آن میرسد). البته همین بیت، با خوشسلیقگی در بالای تارنمای سازمان انرژی هستهای رخنمایی میکند. اتمها کوچکترین و بنیادیترین ذره تشکیلدهنده مواد هستند که از سه نوع ذره بنیادی پروتون، نوترون و الکترون تشکیل شدهاند. هر اتم یک هسته دارد که شامل پروتونها و نوترونهاست و با الکترونها احاطه شده است. فرایند تقسیم هستهها، «شکافت هستهای» نام دارد. این فرایند با استناد به یک طرح علمی «آلبرت انیشتین» صورت گرفت که معتقد بود «جرم میتواند به انرژی تبدیل شود». بر همین اساس «انریکو فرمی» فیزیکدان ایتالیاییالاصل در سال ۱۳۲۸ اولین «رآکتور هستهای» را طراحی کرد. شکافت هستهای با تقسیم اتمها، انرژی را به صورت گرما آزاد میکند. خروجی شکافت هستهای، تولید انرژی است که معمولاً از آن برق تولید میکنند و به عنوان انرژی هستهای یاد میشود. اما آیا صنعت هستهای فقط برای تولید برق است؟ روایت بازدید از مرکز شهدای هستهای خنداب پاسخ به این پرسش است.
تأسیسات آب سنگین اراک یا سایت هستهای خنداب که این روزها به اسم «مرکز شهدای هستهای خنداب» شناخته میشود، مقصد دومین بازدید خبرنگاران حوزه صنعت هستهای از سایتهای هستهای در دولت سیزدهم بود. بازدید نخست، بهمن سال گذشته از نیروگاه اتمی بوشهر صورت گرفت، البته شهریور شش سال قبل یعنی ۲۰ ماه بعد از اجراییشدن آنچه برجام نامیده میشد، به همراه جمعی از خبرنگاران از این مجتمع بازدید کرده بودیم تا از نزدیک ببینیم آنچه با کالندریای سیمانی رآکتور اراک کرده بودند. خنداب تا اواخر دهه ۶۰ بخشی از اراک بود، اما اکنون به عنوان یکی از شهرستانهای دوازدهگانه استان مرکزی به شمار میرود که با حدود ۷۰هزار نفر جمعیت در فاصله ۹۰کیلومتری اراک قرار دارد. از خونگرمی مردمان و سرسبزی دیار خنداب هرچه بگوییم کم است، این شناخت به ۱۴ سال قبل بازمیگردد؛ زمانی که به مدت ۱۰ ماه در دامنه کوههای استوار در ۱۶ کیلومتری نیروگاه اتمی اراک، سرباز رسته پدافند هوایی بودم. هنوز هم حافظان امنیت لحظهای چشم از مراقبت «آفتاب هستهای» در دیار آفتاب برنمیدارند.
تاریخچه رآکتور
چهار دهه بعد از برداشتن اولین گام ایران برای حرکت به سمت استفاده از یک انرژی نو به نام هستهای، مطالعات تأسیس یک مجتمع هستهای «آب سنگین» به بار نشست و ساخت سایت «آب سنگین اراک» در مساحت ۲۰ هکتاری و در فاصله پنجکیلومتری شمالغرب شهرستان خنداب آغاز شد و نهایتاً یک دهه بعد، روز شنبه چهارم شهریور ۱۳۸۵، مجتمع آب سنگین اراک (خنداب) معروف به IR- ۴۰ به عنوان یکی از تأسیسات بزرگ هستهای و اولین تجربه صنعتی «ایران ما» در فناوری آب سنگین به دست رئیسجمهور وقت به بهرهبرداری رسید. آن زمان رسانههای دولتی نوشتند «این مجموعه در زمینی به مساحت ۲۰هکتار و حدود ۱۷هزارمتر زیرساخت احداث شده است. ۱۱ شرکت مشاور داخلی و ۴۱ شرکت ساختمانی و نصب ایرانی در این پروژه مشارکت داشتهاند. این پروژه دارای مصارف پزشکی بوده و به عنوان خنککننده و کندکننده رآکتورهای آب سنگین هستهای استفاده میشود.»