دبیر کارگروه راه ابریشم اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین معتقد است توسعه ارتباط ریلی با عراق میتواند محدود به این کشور نباشد و امتداد آن به دیگر کشورها نیز برسد. وقتی ما از راهبردی بودن خط ریلی شلمچه- بصره صحبت میکنیم، منظورمان همین فرامتنهاست.
دبیر کارگروه راه ابریشم اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین معتقد است توسعه ارتباط ریلی با عراق میتواند محدود به این کشور نباشد و امتداد آن به دیگر کشورها نیز برسد. وقتی ما از راهبردی بودن خط ریلی شلمچه- بصره صحبت میکنیم، منظورمان همین فرامتنهاست. این خط ریلی میتواند مسیری برای ارتباط بین آسیای میانه و قفقاز با کشور عراق باشد البته نباید تنها به کشور عراق توجه شود. باید این نکته را یادآور شد که خط ریلی شلمچه به بصره بهمنظور اینکه بتواند در حد خود اهمیتش را نمایان سازد و دارای کارکرد متناسب با نقش خود باشد، باید بسیار و بیشتر از کشور عراق به آن توجه شود. مسیری به نام پل زمینی ایران
(Iran land bridge) باید بین ایران، عراق، سوریه و لبنان شکل گیرد و یکی از بزرگترین اهداف شهید حاج قاسم سلیمانی بهعنوان یک مغز درخشان استراتژیست ایرانی همین بود.
عملیات اجرایی احداث خط ریلی ۳۲ کیلومتری شلمچه- بصره ۱۱ شهریور امسال با حضور معاون اول رئیسجمهور ایران و نخستوزیر عراق آغاز شد و بناست در مدت ۱۸ ماه آماده بهرهبرداری شود. ۱۶ کیلومتر این پروژه در شلمچه از سوی راهآهن جمهوری اسلامی و ۱۶ کیلومتر در خاک عراق به دست دولت این کشور احداث میشود. هدف اولیه از احداث این خط، بهبود سفر ریلی با رفاه بالا و ارزان برای زائران ایرانی به کربلا و زائران عراقی به مشهد مقدس تعریف شده است. با برقراری این خط ریلی از مشهد تا نقطه صفر مرزی شلمچه و سپس از بصره تا کربلا به مدت هشت ساعت، جابهجایی مسافران و مبادلات تجاری به آسانی انجام خواهد شد.
مسئولان دولت سیزدهم میگویند به سرانجام رسیدن پروژه خط ریلی ۳۲ کیلومتری شلمچه- بصره پیگیری و ممارست جدی مسئولان را میطلبید از این رو در دوسال گذشته به صورت جدی پیگیر پروژه بودند و با طرف عراقی رایزنی داشتند تا گام اول با قطار ترکیبی تهران – کربلا شروع و سپس به موازات، احداث حلقه مفقوده آن یعنی پروژه ریلی شلمچه به بصره آغاز شود و نهایتاً با پیگیری ایران و ابراز تمایل نخستوزیر عراق، پروژه راهبردی ریلی شلمچه – بصره به طور رسمی آغاز شد.
به گفته سیدمیعاد صالحی، مدیرعامل راه آهن کشور، احداث پروژه ریلی شلمچه – بصره سالها و دههها مورد انتظار مردم ایران و عراق بوده است و از سوی دیگر بحث دیپلماسی حمل و نقل ریلی و روابط با کشورهای همسایه در کریدور شمال به جنوب و شرق به غرب در دولت سیزدهم در اولویت قرار گرفت. به همین دلیل اندکی از احداث پروژه ریلی شلمچه – بصره در خاک ایران باقی مانده بود که در یک سال اخیر حدود هزار و ۶۰۰ فقره مین را در خاک کشورمان یافتیم و آن را در نواحی مرزی شلمچه خنثی کردیم و در مجموع ۴/۱ کیلومتر خط ریلی در قسمت مرزی احداث شد. مسیر ۳۲ کیلومتری ریلی از شلمچه به بصره درحالی انجام خواهد شد که احداث ۱۶ کیلومتر ابتدایی آن با مشارکت طرف ایرانی و راهآهن جمهوری عراق و همچنین احداث یک پل بر اروند رود به طول یک کیلومتر انجام خواهد شد. زمان زیرسازی این پروژه ۱۸ ماه و زمان احداث کل آن به طور مجموع تا دو سال پیشبینی شده است.
در ادامه با «فرشاد عادل» دبیر کارگروه راه ابریشم اندیشکده مطالعات راهبردی ایرانوچین، پژوهشگر مطالعات استراتژیک و اندیشه سیاسی و مدیر دپارتمان مطالعات کریدورها و سیاستپژوهی راه اندیشکده جهان معاصر به گفتگو نشستهایم.
اهمیت عملیات اجرایی خط ریلی ۳۲ کیلومتری شلمچه- بصره صرفاً به بُعد اقتصادی محدود نمیشود بلکه از ابعاد مختلف حائز اهمیت و قابل بررسی است. این پروژه از منظر توسعه عمق راهبردی جمهوری اسلامی ایران چگونه قابل ارزیابی است؟
طبعاً اهمیت ریل شلمچه- بصره به ۳۲ کیلومتر ریل خطآهن محدود نمیشود؛ هرچند به لحاظ کاهش بعُد مسافت بهنفع هر دو کشور است، اما اهمیت آن از حیطه استراتژیکی قابل بررسی است. دستاورد آشکار این پروژه، اتصال خطوط ریلی ایران و عراق است که در نوع خود یک مسئله مهم بهحساب میآید، بهطوریکه با این خط ریلی بنا بر گفته کارشناسان امکان انتقال ۸ الی ۱۰ میلیون تُن بار در سال و تردد حجم ۱۲میلیون مسافر در سال وجود دارد که البته بیشتر برای ایران باید بُعد ترانزیتی این مسیر دارای اهمیت باشد و ماجرای مسافر در لایه دوم مورد توجه واقع شود. از بعد راهبردی بودن، در سطح ملی دو کشور ارتباط ایجاد میکند و اتصال شبکه ریلی بین ایران و عراق از بُعد ترانزیتی، مسافری و فرهنگی بسیار مهم است و نشان میدهد با توجه به ایام مصادف با اربعین وجود چنین خط ریلی تا چه اندازه میتواند دارای اهمیت باشد و شکل دادن این خط ریلی به پیشبرد پروژههای فرهنگی و تمدنی دو کشور بهواسطه فرهنگ مشترک شیعی در ایام اربعین کمک کند و باید بهعنوان یکی از پیشرانها بهمنظور توسعه ارتباطات بین دو کشور و زیرساختهای ارتباطی به آن توجه شود، چراکه توسعه ارتباطات ریلی و جادهای را میتواند برای ایران به همراه آورد.
توسعه ارتباطات ریلی و جادهای که مورد اشاره قرار گرفت، چه جایگاهی در روابط کشورها دارد و اگر مورد غفلت واقع شود چه نتیجهای در بر خواهد داشت؟
صحبت از عصر جدید بدون توجه به توسعه ارتباطات ریلی و جادهای مقرون به صحت نیست. مگر میشود ما از عصر جدید اقتصادمحور صحبت کنیم ولی به الزامات این اقتصاد یعنی راه مواصلاتی نیندیشیم. ضرورت توسعه ارتباطات ریلی و جادهای با عراق را در همین منظومه میشود تحلیل کرد. عراق مورد توجه چین است بهطوریکه چینیها در تلاش هستند تا سرمایهگذاری سنگینی را در عراق شکل دهند و در حال حاضر در پروژه «پهنه و راه» عراق سومین شریک تجاری چینیها بهحساب میآید، زیرا کشور عراق از جمعیت جوان و نیروی کار عظیمی برخوردار است و احتمالاً در سالهای آینده انفجار جمعیتی را در آن شاهد خواهیم بود که میتواند با تحولات مختلفی برای این کشور همراه باشد و چینیها نیز از این فرصت جهت سرمایهگذاری در عراق استفاده میکنند. علاوه بر این عراق یکی از منابع تأمین انرژی چین محسوب میشود و نگاه چینیها در این حوزه به عراق یک نگاه ویژهای است، بنابراین چینیها تلاش خواهند کرد ارتباطات خود را با عراق توسعه بخشند.
یعنی چین درصدد توسعه ارتباطات ریلیوجادهای با عراق است و باید این مهم در محاسباتمان مد نظر قرار گیرد؟
دقیقاً؛ یکی از حیطهها برای توسعه ارتباطات بین عراق و چین، خطوط ریلی و جادهای است که در این راستا چینیها تلاش خواهند کرد از مسیر ریلی تا عراق در برنامههای خود استفاده کنند، در این میان ایران نیز کشوری است که میتواند به ایجاد ارتباط بین چین و عراق کمک کند، با توجه به سرمایهگذاری چینیها در پروژه پهنه و راه، بخشی از این سرمایهگذاری در آسیای میانه است و نگاه چینیها بر این مبناست تا مسیرهای جدیدی را برای رسیدن به مدیترانه و شمال آفریقا شکل دهند، بنابراین اکنون عراقیها از یک موقعیت ویژهای برخوردار هستند و با وجود نیاز این کشور به جذب سرمایههای بینالمللی، چینیها علاقهمند هستند تا زمینههای همکاری را در کشور خود فراهم آورند و یکی از بهترین نقاطی که میتواند ارتباط بین دو کشور عراق و چین را شکل دهد و مسیرهای جدیدی را به آفریقا و مدیترانه بسازد، همین مسیر ریلی است که نقطه اتصال آن شلمچه و بصره است. به همین دلیل این خط از منظر ریلی دارای اهمیت است، چراکه میتواند بین عراق و چین بهواسطه خطوط ریلی ایران ارتباط برقرار سازد.