بحث تأمین و تولید انرژی با توجه به مبتنی بودن شالوده اصلی صنعت جهانی به سوختهای فسیلی، زمینه را برای شکلگیری نوع جدیدی از توازن قدرت جهانی فراهم کرده است
بحث تأمین و تولید انرژی با توجه به مبتنی بودن شالوده اصلی صنعت جهانی به سوختهای فسیلی، زمینه را برای شکلگیری نوع جدیدی از توازن قدرت جهانی فراهم کرده است. پس از پیدایش بحران اوکراین و وضع تحریمهای بینالمللی طرفین درگیر علیه یکدیگر، اهمیت تسلط بر چرخه تولید و توزیع انرژی مشخص شده است، جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه با توجه به دارابودن منابع غنی نفت و گاز و ایفای سهمی عمده و راهبردی در فرایند تأمین انرژی جهانی میتوانند نقش تعیینکنندهای را جهت شکلدهی به نظم نوین جهانی با توجه به منافع ملی خود ایفا کنند.
کشورهای تولیدکننده انرژی، اعم از سوختهای فسیلی و تجدیدپذیر، طی یک قرن اخیر همواره موضوع بحث و کشمکش ابرقدرتها در رابطه با چگونگی تسلط و کنترل جریان تولید انرژی بوده و از توان اعمال حاکمیت بر منابع خود عاجز بودهاند، اما طی چند سال اخیر با توجه به تغییر توازن قدرت در عرصه بینالمللی، شاهد شکلگیری نوع دیگری از توازن قدرت مبتنی بر چند قطبیسازی جهانی میباشیم که این مسئله زمینه را برای ایفای نقشی تعیین کننده، مستقل و مبتنی بر منافع ملی کشورهای تولیدکننده انرژی فراهم آورده است.
بحران اوکراین و پیدایش بحران انرژی، جهان را به سوی شکلگیری قطببندی جدیدی در حوزه انرژی و مسائل مربوط به کم و کیف تولید و توزیع آن سوق داده است. در حال حاضر، استفاده از انرژی به عنوان سلاحی استراتژیک به منظور پیشبرد اهداف کشورهای تولیدکننده در حال گسترش میباشد. این مسئله زمینهساز فرصتی نوین برای جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه به منظور ایفای نقشی مؤثر در روابط بینالملل و چالشی برای قدرتهای غربی مبدل گشته است.
بررسیهای مؤسسات بینالمللی غیردولتی نشان میدهد، ایالات متحده امریکا در طول یک دهه آینده تا ۲۰۲۹ (۶۱ درصد) از کل تولیدات نامتعارف نفت و گاز را به خود اختصاص خواهد داد. این سهم بزرگ در تولید نفت و گاز غیرمتعارف به این معناست که امریکا علاوه بر تلاش برای در اختیارگرفتن سهمی بزرگتر در بازار نفت، نقش بیشتری نیز در شدتگرفتن تغییرات آب و هوایی خواهد داشت، اما واقعیت موجود این است که صنعت نفت امریکا حتی با وجود برنامههای کاهش هزینه از سوی شرکتهای نفت و گاز همچنان در حال طی مسیری رو به رشد است.
نقش امریکا در تولیدات جدید نفت و گاز
افزایش تولید نفت در امریکا به قدری زیاد است که اگر هر کدام از ایالتهای امریکا به عنوان یک کشور مجزا در نظر گرفته شود، تگزاس به عنوان بزرگترین کشور تولیدکننده نفت و گاز غیرمتعارف شناخته میشود. در حال حاضر با توجه به بحران اوکراین، آمار و ارقام حکایت از جایگزین شدن نفت و گاز ایالات متحده با روسیه دارد.
تا سال ۲۰۳۰ انتظار میرود چین بیشترین رشد تقاضای انرژی را در جهان داشته باشد، اگرچه به نظر میرسد در پایان افق چشمانداز ۲۰۳۵ هند از چین پیشی بگیرد. همچنین انتظار بر این است که در منطقه خاورمیانه متوسط رشد سالانه مصرف انرژی از ۷/۴ درصد در ۲۰ سال گذشته تا سال ۲۰۳۵ به ۲ درصد برسد. این مسئله چالش نوینی را پیرامون تسلط بر بازار این دو کشور برای کشورهای تولیدکننده انرژی ایجاد کرده است.
بحران اوکراین چه تأثیری روی تولیدکنندگان و مصرفکنندگان انرژی داشته و چه تغییراتی در بازارهای مصرفی رخ داده است؟
در بازارهای انرژی تغییرات قیمتها چشمگیر بوده و در روابط بین کشورها و نقش برخی تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بزرگ تحولات چشمگیری رخ داده است. کشورهای غربی در واکنش به حمله روسیه به اوکراین، تحریمهای فراگیری علیه مسکو اعمال کردهاند که نفت روسیه نیز مشمول تحریمهاست. روسیه در واکنش به تحریمهای اروپا عرضه گاز به این قاره را به شدت محدود کرده است. واردکنندگان بزرگ گاز نظیر آلمان باید از مصرف انرژی خود بکاهند و منابع جدیدی برای تأمین نیاز خود به انرژی پیدا کنند. از سوی دیگر کشورهای دارای درآمد کم و متوسط به دنبال منابع ارزان انرژی هستند. کشورهایی نظیر پاکستان، بنگلادش و سریلانکا دچار خاموشی شدهاند. در این میان افزایش قیمت انرژی به رشد قیمت موادغذایی کمک کرده است.
پس از بحران اوکراین، نقشه انرژی جهان چگونه تغییر خواهد کرد؟
واقعیت این است که حوادث سال جاری میلادی، جایگاه روسیه را در بازارهای انرژی جهان تغییر داده است. در سال گذشته میلادی بیش از نیمی از نفت صادراتی روسیه و سه چهارم گاز این کشور روانه اروپا شد. حالا اروپاییها برای تأمین نیاز خود به گاز به سراغ تولیدکنندگان بزرگ از جمله نروژ، الجزایر و امریکا رفتهاند.
در سال آینده میلادی در تحولی تاریخی، کشورهای عضو اتحادیه اروپا با همکاری هم برای خرید میزان کافی گاز برای پرکردن ذخایر خود اقدام خواهند کرد. میزان هماهنگی اتحادیه اروپا با شرکای خود در گروه هفت اقتصاد توسعه یافته بسیار مهم است. آنها به همراه استرالیا چندی پیش سقف قیمتی برای نفت صادراتی روسیه تعیین کردند. از سوی دیگر، روسیه در حال بالابردن صادرات نفت خود به کشورهای آسیایی به ویژه چین و هند است و پیش بینی شده که نقش مسکو در تأمین انرژی موردنیاز آسیا به ویژه چین افزایش خواهد یافت.
بحران اوکراین قیمت کالاهای اولیه، به ویژه سوخت، غذا و کود را افزایش داده است. در آگوست، قیمت انرژی ۷۸ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته که در رأس آن گاز طبیعی با ۲۵۰ درصد افزایش قرار داشت. افزایش قیمت گاز طبیعی در مناطق مختلف به شدت متفاوت بود، در حالی که اروپا افزایش ۳۵۰ درصدی نسبت به اوت سال گذشته را تجربه میکرد، قیمتها در امریکا در همان ماه ۱۲۰ درصد افزایش یافت.