اقتصاد۲۴- میرا قربانی فر – پس از گذشت نزدیک به یک ماه از پایان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل، نهتنها مذاکرات هستهای با آمریکا به حالت تعلیق درآمده، بلکه نشانههای جدی از آغاز روند فعالسازی مکانیسم ماشه از سوی سه کشور اروپایی دیده میشود.
خبر «اکسیوس» که میگوید وزرای خارجه آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان در تماس تلفنی توافق کردهاند اگر تا ۹ شهریور (۳۱ اوت) توافقی با ایران حاصل نشود، سازوکار ماشه فعال شود، عمق وخامت وضعیت را آشکار میکند.
محمد صدر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و دیپلمات پیشین کشور نیز دیروز در مصاحبهای گفت: «فرصت کمی در اختیار ایران است؛ باید مذاکرات با خود آلمان، فرانسه و انگلستان به شکل جدی و هرچه سریعتر آغاز شود. ما باید در عمل به دنبال ایجاد شرایطی باشیم که اروپا را از فعالکردن مکانیسم ماشه دور کنیم.»
گزارش آکسیوس در حالی طی روزهای اخیر منتشر شده که پیش از آن وزیر خارجه فرانسه هشدار داده بود اگر تا پایان ماه اوت (یعنی ۱۰ شهریور) پیشرفتی در روند توافق هستهای حاصل نشود، کشورهای اروپایی موسوم به تروئیکا (فرانسه، آلمان، بریتانیا) مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد.
این تهدید صریح، با تعیین ضربالاجلی مشخص، از دیگر اظهارات گذشته اروپاییها متمایز شده و زنگ هشدار را برای بازگشت تحریمهای سازمان ملل به صدا درآورده است و این بار حتی وتو چین و روسیه نیز نمیتواند راهکاری برای نجات موقت باشد.
مکانیسم ماشه (Dispute Resolution Mechanism)، اما سازوکاری است که به طرفهای توافق هستهای اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، همه تحریمهای پیشین سازمان ملل را، بدون نیاز به رأیگیری شورای امنیت، بازگردانند. این ابزار بهگونهای طراحی شده که حتی مخالفت روسیه و چین نیز نمیتواند مانع اجرای آن شود. در صورت فعال شدن ماشه، ایران مجدداً با تحریمهای تسلیحاتی، مالی، بانکی و حتی محدودیتهای شورای امنیت در زمینه صادرات و واردات مواجه خواهد شد. این سازوکار در بندهای ۳۶ و ۳۷ توافق برجام گنجانده شده است.
فرآیند اجرا، اما به زبان ساده به این صورت است که ابتدا اعتراض رسمی یک طرف برجام به عدم پایبندی طرف دیگر به تعهدات رخ میدهد و سپس طرح اختلاف در کمیسیون مشترک برجام مطرح میشود. در صورت بینتیجه بودن مذاکرات، ارجاع موضوع به سطح وزیران خارجه میرسد و بعد از تشکیل هیئت مشورتی سهنفره (با نظر غیرالزامآور) در صورت تداوم اختلاف، ارجاع به شورای امنیت سازمان ملل خواهد شد.
بازگشت تحریمها نهفقط نماد شکست کامل برجام خواهد بود، بلکه بار دیگر ایران را در موقعیتی مشابه سال ۲۰۱۰ قرار میدهد، با این تفاوت که وضعیت اقتصادی و ذخایر ارزی کشور در سال ۱۴۰۴ بسیار شکنندهتر از آن سالهاست و این همان حقیقتی است که به نظر میرسد تندروهای مخالف مذاکره نمیخواهند بپذیرند
در شورای امنیت، مساله نه اثبات تخلف ایران، بلکه ادامه تعلیق تحریمهای سابق به رأی گذاشته میشود.
چنانچه ظرف ۳۰ روز شورای امنیت قطعنامهای برای حفظ تعلیق تحریمها تصویب نکند، تحریمهای بینالمللی بهطور خودکار باز میگردند. در این شرایط، هر عضو دائم شورا میتواند با وتو مانع از ادامه تعلیق شود یعنی آمریکا به تنهایی میتواند باعث بازگشت تمامی تحریمهای پیش از برجام را درخواست کند و در مقابل بنا به آن چه در برجام آمده چین و روسیه امکان وتو ندارند. فرآیند کامل این سازوکار، در صورت طی شدن بدون وقفه، حدود ۶۵ روز به طول میانجامد.