اقتصاد۲۴- صنعت پتروشیمی ایران بهعنوان یکی از ارکان کلیدی اقتصاد کشور، نقش بسزایی در تولید ارزش افزوده، اشتغالزایی و صادرات غیرنفتی ایفا میکند. با این حال، چالشهای مرتبط با تأمین پایدار خوراک و ناترازی انرژی در سالهای اخیر بهعنوان موانع جدی بر سر راه توسعه این صنعت خودنمایی کردهاند. ناترازی انرژی، که از نبود تعادل بین عرضه و تقاضای منابع انرژی بهویژه گاز طبیعی و برق ناشی میشود، نهتنها بهرهوری واحدهای پتروشیمی را تحتتأثیر قرار داده، بلکه پایداری زنجیره تأمین خوراک را نیز با مخاطره مواجه کرده است. این گزارش با هدف تحلیل وضعیت کنونی تأمین خوراک صنعت پتروشیمی، بررسی تأثیرات ناترازی انرژی بر این بخش و ارائه راهکارهای عملی برای رفع چالشهای موجود تدوین شده است.
ایران مالک دومین ذخایر بزرگ گاز و چهارمین ذخایر بزرگ نفت جهان است. بر اساس آمارهای اوپک از ذخایر گاز کشورها در جهان در سال ۲۰۲۲، سهم ذخایر گاز ایران در این سال به ۱۶ درصد رسید که بعد از روسیه در جایگاه دوم قرار گرفت. ایران با ۳۲ تریلیون مترمکعب ذخایر گاز طبیعی، ۱۶ درصد از کل ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد. بخش زیادی از ذخایر گازی ایران در میدان فراساحلی پارسجنوبی در خلیج فارس متمرکز شده که با قطر مشترک است. مجموع تولید در سال ۲۰۲۰ به ۲۳۴ میلیارد مترمکعب یا میانگین روزانه ۶۴۵ میلیون مترمکعب رسید. توسعه ذخایر گازی عظیم ایران در پی بازگشت مجدد تحریمهای آمریکا علیه ایران و خروج ابرغولهای انرژی غربی مانند توتال، پرچالش بوده است. از دیگر سو ایران مالک چهارمین ذخایر نفتی جهان است. حدود ۱۳ درصد از ذخایر نفت اوپک در اختیار ایران قرار دارد. مجموع ذخایر قابل استحصال نفت خام و میعانات گازی کشور در پایان سال ۱۳۹۱ حدود ۵۳ میلیارد بشکه برآورد شده است. ایران با این میزان ذخیره نفت خام و میعانات گازی متعارف پس از ونزوئلا، عربستان سعودی و کانادا در رتبه چهارم جهان قرار گرفته و بالغ بر ۹ درصد نفت جهان را داراست. با این حال این روزها کشور گرفتار ناترازی گسترده انرژی است. در فصول گرم بالغ بر ۲۰ هزار مگاوات ناترازی برق را تجربه میکند که چیزی معادل یکپنجم تقاضای داخلی است و در فصول سرد بالغ بر ۳۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی گاز را دارد که چیزی حدود یکسوم تقاضای بازار داخلی است.
ناترازی گاز در ایران در سال ۱۴۰۲، طبق گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس، حدود ۲۶۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است. این میزان ناترازی در اوج مصرف، ناشی از تولید گاز پایینتر از نیاز واقعی کشور و افزایش مصرف در فصلهای پیک است. درحالیکه تولید گاز در سال ۱۴۰۱ حدود ۸۴۰ میلیون مترمکعب در روز بوده، در سال ۱۴۰۳ پیشبینی میشود که این ناترازی به ۳۵۰ میلیون مترمکعب در روز برسد. این در حالی است که تولید روزانه گاز به ۷۵۳ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. ناترازی برق نیز در سال ۱۴۰۱ به ۱۳ هزار مگاوات رسید و در سال ۱۴۰۲، ناترازی برق به ۱۲ هزار مگاوات رسید که منجر به قطعیهای مکرر برق شد. پیشبینی میشود ناترازی برق تا انتهای سال ۱۴۰۳ حدود پنج درصد افزایش داشته باشد.