مدیر دپارتمان مطالعات کریدورها و سیاستپژوهی راه اندیشکده جهان معاصر معتقد است باید از زاویه اقتصاد سیاسی به اهمیت کریدور ریلی ایران و قرقیزستان نگریست، چه آنکه این پروژه میتواند حضور ما را در آسیای میانه پررنگتر کند و باید بدانیم آسیای میانه نقطه مهمی در جهان است
جوان آنلاین: مدیر دپارتمان مطالعات کریدورها و سیاستپژوهی راه اندیشکده جهان معاصر معتقد است باید از زاویه اقتصاد سیاسی به اهمیت کریدور ریلی ایران و قرقیزستان نگریست، چه آنکه این پروژه میتواند حضور ما را در آسیای میانه پررنگتر کند و باید بدانیم آسیای میانه نقطه مهمی در جهان است. رژیم موقت اسرائیل، عربستان و ترکیه بسیار در این منطقه سرمایهگذاری میکنند و ایران هم باید جای پای خود را محکم کند در غیر این صورت ژئوپلتیک بحران به منطقه آسیای میانه کشیده شده و مسائل امنیتی برای ما ایجاد میشود. اگر با ذهنیت درست و با دیپلماسی اقتصادی پیش برویم آورده اقتصادی پر باری به همراه خواهد داشت. علاوه بر مسیر ترانزیتی پای ما را به معادن این منطقه باز میکند و فعالیتهای شرکتهای عمرانی ما گسترش مییابد که همه اینها آورده اقتصادی است. معاون اول رئیسجمهور ایران و نخستوزیر قرقیزستان در حاشیه بیستودومین اجلاس شورای نخست وزیران کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای دیدار و گفتگو کردند و در این دیدار که وزرای نفت و راه و شهرسازی و برخی رؤسای دستگاههای ذیربط نیز حضور داشتند، توافقات مهمی برای گسترش همکاریهای فیمابین اتخاذ شد. در نخستین گام در پی توافق مسئولان ارشد دو کشور وزرای راه مأمور شدند در همین سفر با ادامه مذاکرات برای راهاندازی یک کریدور ریلی از قرقیزستان تا ازبکستان، ترکمنستان و ایران تفاهم کنند. درباره ابعاد راهاندازی کریدور ریلی تهران- بیشکک با فرشاد عادل، پژوهشگر مطالعات استراتژیک و اندیشه سیاسی و مدیر دپارتمان مطالعات کریدورها و سیاستپژوهی راه اندیشکده جهان معاصر به گفتگو نشستهایم.
کریدورها که اخیراً مورد توجه کشورها قرار گرفته است، ظاهراً طی چند سال گذشته مورد توجه مسئولان وقت کشورمان قرار نداشت و در دولت سیزدهم با رهیافت جدیدی در حال پیگیری است. در تازهترین اقدام نیز موضوع راهاندازی «کریدور ریلی تهران و قرقیزستان» مورد موافقت طرفین قرار گرفت. راهاندازی چنین ریلی چرا مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد؟
قرقیزستان شاید کشور مهمی در معاهدات بینالمللی به خودی خود و به عنوان تک کشور نباشد، اما اگر با تصویر بزرگ به ماجرا نگاه کنیم و کشور قرقیزستان را به عنوان یک کشور در منطقه آسیای مرکزی و همجوار با کشور چین و استان سین کیانگ چین ببینیم، اوضاع متفاوت میشود و موضوع فرق میکند. نقش قرقیزستان اینجا پررنگ میشود و اهمیت دوچندان پیدا میکند. اهمیت قرقیزستان را باید در قرارگیری در منطقه آسیای مرکزی و همجواری آن با کشور چین جستوجو کنیم و براساس اهمیت آن، شروع به طرحریزی برای برنامه و نقشه راه کنیم تا ما را به این کشور وصل کند و زمینهساز این باشد که به منافع ملی خود از آسیای میانه و کشور چین دست پیدا کنیم. دیدن جوانب اهمیت کشور قرقیزستان مهمترین ویژگی است که میتواند پلی برای دسترسی ما به مرزهای خطوط ریلی چین و مرزهای چین باشد.
چه ویژگیهایی و چرا مهم؟
ببینید از این جهت مهم است که پروژه ریلی ایران و قرقیزستان میتواند مکملی برای پروژههایی باشد که چینیها مدنظر دارند؛ مانند خطی که به «سی کی یو» یا خط چین، قرقیزستان و ازبکستان معروف است. این خط ریلی را مدتهاست که چینیها دنبال میکنند تا راهاندازی شود. توسعه این خط از ۲۵ سال پیش مدنظر آنها بوده، اما در سالهای گذشته پررنگتر شد. رؤسای چین و قرقیزستان توافق اولیه را برای ساخت این خط ریلی انجام دادند، اما به دلایل مختلفی این اتفاق نیفتاد. خط ریلی مدنظر چینیها این است که به طول ۵۲۳ کیلومتر باشد که ۲۱۳ کیلومتر آن در چین، ۲۶۰ کیلومتر در قرقیزستان و ۵۰ کیلومتر در ازبکستان باشد که قرار است بخشی از مسیر باری چین به اروپا باشد. این خط ریلی، طول مسیر را به ۹۰۰ کیلومتر کاهش میدهد و مدت سیر قطار را تا هشت روز کمتر میکند. بنابرین موضوع مهم این است که خط ریلی میتواند جایگزینی برای مسیر چین، قزاقستان و روسیه باشد. با توجه به معضلات و بحران جنگ روسیه و اوکراین و این تحلیلها که ممکن است ماجرای جنگ روسیه و اوکراین بلندمدت باشد، این مهم میتواند برای چینیها آلترناتیو (جایگزین) باشد و شرایطی را فراهم کند که توسعه اقتصادی را در منطقه هم جوار استان سین کیانگ که کشور قرقیزستان است، حاکم کند. همچنین امنیت، آرامش و توسعه را به وجود بیاورند و با ذهنیتی که چینیها در پهنه و راه دارند این مسئله مهم است.
ذهنیت پهنهای یعنی چه؟
کمی توضیح میدهم؛ کشورهای منطقه آسیا مثل دومینو (سلسلهوار) میتوانند روی هم تأثیر بگذارند، چراکه سرنوشت آنها به هم گره خورده و این سنت قدیمی آسیاست. ثبات و امنیت، در این پهنه برای کشورها و از جمله چین حائز اهمیت است. هر آشوب و ناآرامی که آرامش مناطق را تحت تأثیر قرار بدهد، میتواند تسری پیدا کند که قطعاً دلخواه چینیها نیست. در ذهنیت پهنهای به دلیل وجود پیوستگی جغرافیایی و فرهنگی میان کشورهای آسیا، هرشکل از بیثباتی در نقطهای از پهنه میتواند به نقاط دیگر تسری پیدا کند و چین به عنوان کشوری مبتکر که برای پیگیری منافع ملیاش به ثبات در پهنه آسیا و حتی آفرواوراسیا نیاز دارد، خود را مسئول میداند که از روشهای مختلف به حفظ این ثبات بپردازد. یکی از مهمترین راهکارهای چین برای توسعه و حفظ ثبات، استفاده از ابزار کریدورهای توسعهای است که در قالب ابتکار پهنه و راه در حال پیگیری هستند. چینیها به دنبال ثبات در پهنه آسیا هستند و این خطآهن شامل پروژههای دیگر مانند خطوط لوله و جاده میشود و این هم در مسیر ثبات و زیرساخت و فراهم آوردن رفاه در منطقه آسیای میانه است و به توسعه نفوذ چین هم دامن خواهد زد. البته این مسیر چالشهایی هم دارد. منطقه کوهستانی است و موانع جغرافیایی وجود دارد و هم راستا نبودن نگرش کشورها در این مسیر هم یک معضل مهم است. سه کشوری که بناست در این پروژه نقشآفرینی کنند ازبکستان، چین و قرقیزستان هستند که هرکدام نگاهشان به خط ریلی متفاوت است. چین و ازبکستان میخواهند مسیر کوتاه و ارزانتر باشد و به آسیای میانه، اروپا و غرب آسیا وصل شود، اما قرقیزستان میخواهد مسیر طولانی باشد و خط ریلی سراسری ایجاد کنند تا باعث رشد اقتصادی این کشور شود.
این تفاوت دیدگاه در بعُد فنی هم اثرگذار است؟
بله تا حدودی. نکته این است که عرض خط ریلی به چه نحوی باشد، چینیها به دنبال خط ریلی استاندارد و متمایز از خط ریلی عریض به جا مانده از شوروی هستند و این برای ما نکته مهمی است. عرض خط ریلی ما با عرض خطوط ریلی چین یکسان است و این میتواند برای ما امتیاز باشد. خط ریلی استاندارد آسیای میانه از شوروی سابق هزار و ۵۲۰ میلیمتر است، در حالی که عرض خط ریلی ما با چین هزار و ۴۳۵ میلیمتر است. عرض خط ریلی ما با چینیها برابر است و اگر در یک حالت ایدهآل بتوانیم ارتباط مستقیمی بین خطوط ایران و چین ایجاد کنیم، مسائلی نظیر تعویض بوژی در مسیر سیر قطارها نخواهیم داشت که وقتگیر و هزینهبر است و قطار میتواند از چین حرکت کند و با عبور مستقیم از ایران به سمت غرب و اروپا پیش رود. این مشکلی است که چینیها با کشورهای آسیای میانه درباره عرض خط ریلی دارند.