کتاب از ارس تا زاگرس

هوشنگ خسروی
ز در خود دارد. هوشنگ خسروی، گردآورنده‌ی کتاب، شرح می‌دهد که چگونه پس از سال‌ها تلاش و جلب اعتماد خانواده‌ی خان، موفق به دسترسی به این دفاتر می‌شود؛ دفاتری که به شکلی معجزه‌آسا توسط یک زن هم‌بند از زندان خارج شده و به دست خانواده رسیده بودند. کتاب علاوه بر متن یادداشت‌ها، با ارائه‌ی یک دیباچه‌ی مفصل، زمینه‌ی تاریخی و اجتماعی لازم برای درک این نوشته‌ها را فراهم می‌کند. در این بخش، به مسائلی چون تاریخچه‌ی ایل ممسنی، ساختار قدرت خان‌ها، و تحولات اجتماعی مهمی مانند اصلاحات ارضی و تأسیس مدارس عشایری پرداخته می‌شود.
نام کتاب، «از ارس تا زاگرس»، به دو دوره‌ی مهم از زندگی نویسنده اشاره دارد: تولد و زیست در دامنه‌های زاگرس و دوران تبعید در جوانی به تبریز. یادداشت‌های حسینقلی‌خان، نه تنها روایتی از تجربیات شخصی او در زندان و تأملاتش درباره‌ی سرنوشت ایل و تبارش است، بلکه بازتاب‌دهنده‌ی نگاه انسانی آگاه به تحولات گسترده‌تری است که در حال دگرگون کردن ساختارهای سنتی جامعه‌ی ایران بود. این کتاب، مطالب ارزشمندی برای مطالعه‌ی تاریخ معاصر ایران، به ویژه تاریخ عشایر و چگونگی مواجهه‌ی آن‌ها با مدرنیزاسیون دولتی در دوران پهلوی را بیان می‌کند.