ماجرای ولایتعهدی امام رضا علیهالسلام را اگر فقط یک انتصاب سیاسی ببینیم، بخش مهمی از واقعیت را از دست دادهایم. این رخداد، در اصل، صحنه یک نبرد پیچیده بر سر افکار عمومی بود: مأمون میخواست از اعتبار دینی و مردمی امام برای بازسازی مشروعیت خلافت عباسی استفاده کند؛ اما امام رضا علیهالسلام با هوشمندی نقشه او را به ضد خود تبدیل کردند.
ابوالقاسم شکوری
مسئله مأمون: بحران مشروعیت
مأمون پس از جنگ خونین با برادرش امین و تثبیت قدرت در سالهای آغازین خلافت، با چند بحران همزمان روبهرو بود: نارضایتی علویان، نفوذ اجتماعی اهلبیت علیهمالسلام، حساسیت شیعیان نسبت به خلافت عباسی و فاصله میان شعارهای دینی حکومت و واقعیت قدرت. او نمیتوانست امام رضا علیهالسلام را صرفاً با شیوههای خشن پیشینیان کنترل کند؛ زیرا منزلت علمی و معنوی امام در میان طیفهای گوناگون مسلمانان، هزینه چنین برخوردی را بالا میبرد.