دیابت نوع ۱ معمولاً خطر فوری بالایی دارد (نیاز همیشگی به انسولین و خطر کتواسیدوز)، ولی اگر بهخوبی کنترل شود، فرد میتواند زندگی نسبتاً طبیعی و پایداری داشته باشد.
دیابت نوع ۲ در ابتدا مخاطرهآمیزتر به نظر نمیرسد، اما بهتدریج و در صورت کنترل نامناسب میتواند منجر به عوارض سنگین و مزمن (عروق، قلب، کلیه، چشم و…) شود.
ویژگی
دیابت نوع ۱
دیابت نوع ۲
علت بروز
بیماری خودایمنی (حمله به سلولهای تولیدکننده انسولین)
مقاومت به انسولین و کاهش تدریجی تولید آن
سن ابتلا
اغلب کودکان و نوجوانان (به همین دلیل گاهی «دیابت نوجوانی»)
معمولاً بزرگسالان میانسال و مسن (هرچند اخیراً موارد جوانان هم رو به افزایش است)
تولید انسولین
تولید انسولین کاملاً قطع میشود؛ نیاز دائمی به انسولین خارجی
تولید انسولین کاهش مییابد و بدن به انسولین کمتر پاسخ میدهد؛ در مراحل اولیه انسولین کافی است ولی ممکن است در مراحل پیشرفته نیاز به انسولین تزریقی شود
وابستگی به انسولین
از تشخیص تا پایان عمر همواره نیاز به تزریق انسولین دارد
ابتدا با تغییر سبک زندگی و داروهای خوراکی کنترل میشود؛ در برخی بیماران در طول زمان نیاز به انسولین ممکن است پیش آید
پیشگیری و سبک زندگی
معمولاً غیرقابل پیشگیری (از علت ژنتیک و اتوایمیون تبعیت میکند)
تا حد زیادی قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن است (رژیم غذایی سالم، کنترل وزن، ورزش منظم)
علائم اولیه (متداول)
تپش قلب، عصبی بودن، تشنگی زیاد، کم شدن وزن ناگهانی، تکرر ادرار
اغلب نشانههای مبهم: خستگی، تشنگی مداوم، تاری دید، تاخیر در بهبود زخمها؛ ممکن است سالها بدون علامت باشد
عوارض حاد ویژه
کتواسیدوز دیابتی (DKA) – خطرناکترین عارضه حاد؛ افت شدید قند خون (هیپوگلیسمی) در اثر انسولین تزریقی
سندرومهایپراسمولار هیپرگلیسمیک (HHS) – افزایش شدید قند خون با تشنگی و ضعف؛ هیپوگلیسمی شایع نیست مگر بهدلیل دارو
عوارض مزمن شایع
آسیب عصبی، کلیوی، چشمی و عروقی (مثل نوع ۲) – به ویژه در مدیریت ضعیف
آسیب قلبی-عروقی (بیماری قلبی، سکته)، کلیه، چشمها و اعصاب با گذشت زمان
شیوع
کمتر (حدود ۵-۱۰٪ از کل موارد دیابت)
بیشتر (حدود ۹۰-۹۵٪ از کل موارد دیابت)
میزان خطر مرگومیر (تئوری)
خطر مرگ ناگهانی حاد (در صورت عدم تزریق انسولین) وجود دارد
مرگومیر بهخاطر عوارض طولانیمدت بیشتر است (قلب، کلیه و…)
مشکلات قلبی-عروقی: دیابت (بهویژه نوع ۲) خطر بیماریهای قلبی، سکته مغزی، فشارخون بالا و حمله قلبی را افزایش میدهد. پس اگر پرسش دیابت نوع یک خطرناک است یا نوع دو درباره مشکلات قلبی باشد، دیابت نوع دو خطر بیشتری دارد.
آسیب کلیهها: دیابت میتواند به کلیهها آسیب بزند و منجر به نارسایی مزمن کلیه شود (نفروپاتی دیابتی).
آسیب عصبی (نوروپاتی): دیابت کنترل نشده باعث آسیب به اعصاب محیطی میشود که میتواند احساس گزگز و درد در دست و پاها را ایجاد کند.
اختلالات چشمی: رتینوپاتی دیابتی (آسیب شبکیه چشم) و افزایش خطر آبمروارید یا آب سیاه (گلوکوم) از دیگر عوارض است.
عفونتها و تاخیر در بهبود زخم: دیابت روند التیام زخمها را کند میکند و خطر عفونت (مثلاً زخم پای دیابتی) را بالا میبرد.
کمبود قند خون (هیپوگلیسمی): در دیابت نوع ۱، بهدلیل انسولین تزریقی، ممکن است قند خون بیش از حد کاهش یابد و علائمی مانند سرگیجه، لرزش و در موارد شدید، کما رخ دهد. پس درمورد هیپوگلیسمی، پاسخ دیابت نوع یک خطرناک است یا نوع دو؟ دیابت نوع یک است.
کمای دیابتی (DKA و HHS): در دیابت نوع ۱، عدم تزریق انسولین یا بیماریهای همراه میتواند منجر به کتواسیدوز دیابتی شود که یک اورژانس پزشکی است. در دیابت نوع ۲، افزایش بسیار زیاد قند خون (هیدرات هیپرگلیسمیک) در برخی بیماران ممکن است به کمای ناشی از سطوح فوقالعاده قند (HHS) بیانجامد.
دیابت نوع ۱: چون این نوع خودایمنی است و پیشگیری مشخصی ندارد، تمرکز بر کنترل مناسب بیماری است. بیمار باید بهطور منظم انسولین تزریق کند (به دوز و نحوه مصرف دقیق پزشک عمل کند)، قند خون را کنترل نماید (از طریق تغذیه مناسب و اندازهگیری مداوم قند)، و هرگونه تغییر ناگهانی (مثل افت یا افزایش شدید قند) را جدی بگیرد. آگاهی از علائم اولیه کتواسیدوز (تنفس سنگین، تهوع و استفراغ، گیجی) ضروری است تا در صورت بروز، سریعاً اقدام شود.
دیابت نوع ۲: در ابتدا قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن است. رعایت رژیم غذایی سالم (کاهش مصرف قند و چربیهای ناسالم)، حفظ وزن مناسب، انجام فعالیت بدنی مرتب (ورزش منظم) و پیگیری منظم سطح قند خون میتواند از بروز یا پیشرفت آن جلوگیری کند. در صورت ابتلا، اصلاح سبک زندگی، مصرف داروهای تجویز شده توسط پزشک (مانند متفورمین و داروهای دیگر) و در صورت لزوم استفاده از انسولین میتواند بیماری را کنترل کند. پیشگیری از دیابت نوع ۲ یکی از کلیدهای اصلی کاهش خطرات ناشی از آن است؛ تحقیقات نشان میدهند حتی در مراحل پیشدیابت با تغییر الگوی زندگی میتوان جلوی پیشرفت به دیابت نوع ۲ را گرفت.
کنترل قند خون: در هر دو نوع، هدف اصلی درمان حفظ قند خون در محدوده مورد نظر است. این کار با رژیم غذایی مناسب (کاهش قند و کربوهیدراتهای ساده، افزایش مصرف سبزیجات، پروتئین سالم و غلات سبوسدار)، ورزش منظم (پرسنومتر و تمرینات هوازی)، و دارو یا انسولین محقق میشود. پیوستگی در مصرف دارو و نظارت دقیق بر قند خون خانگی، نقش مهمی در کاهش عوارض ناگوار دارد.
آموزش بیمار: آگاهی بیمار از بیماری خود، روش تشخیص افت یا افزایش قند، و اقدامات ضروری (مثل خوردن قرص گلوکز در هیپوگلیسمی خفیف) بسیار مهم است. همچنین مراجعه منظم به پزشک و انجام آزمایشهای دورهای (قند خون ناشتا، HbA1c، چکآپ قلب و چشم و کلیه) برای ارزیابی کنترل بیماری توصیه میشود.
پشتیبانی روانی: چون دیابت نیازمند مدیریت مادامالعمر است، پشتیبانی روانی و انگیزه بیمار نقش کلیدی دارد. جوامع پشتیبان دیابتیها، راهنماییهای مشاور یا تغذیهدرمانگر و ارتباط با دیگر مبتلایان میتواند در بهبود کنترل بیماری موثر باشد.