«بم» نامی که برای همیشه با فاجعه ۵ دی ۱۳۸۲ گره خورده، هنوز در حافظه جمعی ایران بهعنوان نماد یکی از تلخترین زلزلههای تاریخ معاصر باقی مانده است. آن روز زمین در چند ثانیه لرزید و هزاران خانه و کوچه و زیرساخت را فرو ریخت.
جوان آنلاین: «بم» نامی که برای همیشه با فاجعه ۵ دی ۱۳۸۲ گره خورده، هنوز در حافظه جمعی ایران بهعنوان نماد یکی از تلخترین زلزلههای تاریخ معاصر باقی مانده است. آن روز زمین در چند ثانیه لرزید و هزاران خانه و کوچه و زیرساخت را فرو ریخت. بیش از ۳۴ هزار نفر جان باختند و حدود ۲۰۰ هزار نفر زخمی شدند. ارگ بم، بزرگترین سازه خشتی جهان و میراثی بیهمتا از تاریخ و فرهنگ ایران نیز در این فاجعه آسیب جدی دید و به نماد اندوه فرهنگی آن روز بدل شد. امروز بم در میان زخمهای قدیمی و امیدهای تازه، بار دیگر در مسیر احیا قرار گرفته است. برگزاری نخستین همایش ملی بازآفرینی شهری در این شهر، بار دیگر توجهها را به بم و ضرورت حفاظت از هویت تاریخی، کالبد شهری و تابآوری اجتماعی آن جلب کرده است.
بم شهری است که هنوز از دل ویرانی، زندگی را بیرون میکشد. در حاشیه نخلستانهایش تپهای از نخالههای برجایمانده از زلزله دیده میشود. تپهای که مردم بر فراز آن نخل یادبودی برای جانباختگان کاشتهاند تا یاد آن فاجعه را زنده نگه دارند. این شهر با ارگ خشتی، بافت تاریخی و خاطره تلخ زلزله، بهنوعی حافظه زنده ایران است. هر کوچه و هر دیوار بازسازیشده در بم، روایتی از بازگشت آهسته و دشوار یک شهر است که نهتنها با آجر و ملات، بلکه با صبر مردم، همبستگی ملی و تلاش دستگاههای مختلف ممکن شد. امروز نیز بم بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه ویژه است، چراکه بازسازی کالبدی بدون صیانت فرهنگی و توسعه شهری بدون عدالت فضایی، نمیتواند این شهر تاریخی را به جایگاه شایستهاش برساند. بم هنوز نیازمند مراقبت، برنامهریزی و حمایت مستمر است.
همایش ملی و آغاز فصل تازه
در نشست بررسی مسائل و مشکلات شهرستان بم، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان از برگزاری نخستین همایش ملی بازآفرینی شهری به میزبانی بم خبر داد و گفت: «نخستین همایش ملی بازآفرینی شهری، آغازگر فصل جدیدی از احیا و بازآفرینی بم و فرصتی برای تبدیل این شهر به الگوی ملی حفاظت از میراث جهانی خواهد بود.»
علیاصغر ذاکریهرندی با اشاره به جایگاه جهانی ارگ بم افزود: «بم به واسطه ثبت جهانی ارگ تاریخی، از جایگاهی ویژه برخوردار است و همه دستگاههای مسئول باید با نگاهی فرابخشی و همافزا برای ارتقای جایگاه این شهر و صیانت از میراث ارزشمند آن تلاش کنند.»
وی تأکید کرد: این همایش با حضور وزیر کشور، وزیر راه و شهرسازی و وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی برگزار میشود و میتواند به نقطه شروعی جدی برای تغییر رویکرد در مدیریت شهری بم تبدیل شود.
ذاکریهرندی تصریح کرد: «بازآفرینی تابآور این شهر یکی از دشوارترین تجربههای بازسازی در خاورمیانه بود که با مشارکت مردم و تلاش دستگاههای مختلف محقق شد و امروز نیز حفظ، احیا و صیانت از این میراث جهانی نیازمند مسئولیتپذیری و همکاری همه نهادهای مرتبط است.»
معاون عمرانی استاندار کرمان با انتقاد از وضعیت ظاهری برخی بخشهای شهر گفت: «آشفتگی بصری، وجود معابر خاکی، ضعف در مبلمان شهری و ساختوسازهای نامتناسب در مجاورت آثار تاریخی، با شأن یک شهر ثبت جهانی همخوانی ندارد و رفع این مشکلات باید در اولویت مدیریت شهری قرار گیرد.»
وی همچنین بر ضرورت رعایت دقیق ضوابط فنی در ساختوسازهای پیرامون آثار تاریخی تأکید کرد و گفت که میراث فرهنگی و شهرداری باید با نظارت مؤثر از حریم و حرمت آثار تاریخی صیانت کنند.
به گفته ذاکریهرندی، مدیریت آبهای سطحی، استفاده از آبهای مازاد برای توسعه فضای سبز و گلخانهها و ساماندهی اراضی پیرامون ارگ بم از دیگر اولویتهاست. او با تأکید بر همکاری همه نهادها ادامه داد: «بم باید به الگوی ملی بازآفرینی شهری و حفاظت از میراث جهانی تبدیل شود و شایسته جایگاه میراث جهانی باشد.»
هشدار برای بافت فرسوده و حاشیهنشینی
در همان نشست، فرماندار شهرستان بم با صراحت از چالشهای انباشته شهر سخن گفت و تأکید کرد:مسئله حاشیهنشینی و بافت فرسوده باید جدی گرفته شود.
وحدت عیدی گفت: «باید از وقوع اتفاقاتی مانند حاشیهنشینی جلوگیری کنیم و بحث بافت فرسوده امری است که با عدم نوسازی، بهسازی و رسیدگی به موقع به محلات و خیابانها ایجاد میشود. تأخیر در رسیدگی، محلات را بهتدریج به نقاط ناکارآمد تبدیل میکند و این روند در شهری مانند بم که حساسیت تاریخی و اجتماعی بالایی دارد، خطرناکتر است.»
او شهرک رزمندگان را نمونهای روشن از این وضعیت دانست و تأکید کرد: «شهرک رزمندگان در حال تبدیل شدن به یک بافت ناکارآمد شهری است که واقعاً نیاز به رسیدگی فوری دارد. شخصاً از این منطقه بازدید کردهام و وضعیت نامناسب آن موجب شرمندگی است.»
فرماندار بم همچنین به شهرک قشم اشاره کرد و توضیح داد: بازآفرینی تنها به نوسازی ساختمانها خلاصه نمیشود و مجموعهای از مسائل کالبدی، اجتماعی و خدماتی را دربر میگیرد.
عیدی نسبت به شکلگیری حاشیهنشینی در دهبکری و رواج کوهخواری نیز هشدار داد و خواستار نظارت مستمر شهرداری شد.
او با انتقاد از تأخیر در ابلاغ و بازنگری طرح تفصیلی گفت: «همه ما، اعم از شهردار، شورای شهر و مسئولان مربوطه، باید بنشینیم و این طرح را بازنگری کنیم تا بتوانیم کاری برای مردم انجام دهیم. کمیسیون ماده ۵ نیز به تنهایی کافی نیست و نیازمند نظر تمام دستگاههاست. اگر امروز برای این مسائل تصمیمگیری نشود، بحرانهای کوچک به معضلات بزرگ تبدیل خواهند شد.»
میراثی که به مراقبت نیاز دارد
بم فقط یک شهر بازسازیشده نیست، بلکه هنوز به مراقبت نیاز دارد. از یکسو، ارگ جهانی بم باید همچنان با دقت و حساسیت حفظ شود و از سوی دیگر، زندگی روزمره مردم نباید زیر سایه بافت فرسوده، کمبود خدمات، مشکلات حملونقل، نبود برخی زیرساختها و حاشیهنشینی فرسوده شود. در کنار این مسائل، خشکسالی، افت منابع آبی، بیکاری، تعطیلی برخی واحدهای تولیدی، کمبود برخی خدمات درمانی و مشکلاتی مانند دسترسی محدود به گاز شهری در بعضی نقاط، فشار مضاعفی بر شهروندان وارد کرده است.
در چنین شرایطی، بازآفرینی شهری در بم ضرورتی برای حفظ هویت شهر و ارتقای کیفیت زندگی مردم است. این شهر که روزی یکی از بزرگترین فجایع طبیعی ایران را تجربه کرد، امروز میتواند به الگوی موفقی برای احیای شهری، صیانت از میراث جهانی و تابآوری اجتماعی تبدیل شود، اما این هدف تنها زمانی محقق میشود که دستگاههای اجرایی، مدیریت شهری و نهادهای فرهنگی، نگاه مقطعی را کنار بگذارند و بم را با همان دقتی مدیریت کنند که شایسته یک شهر جهانی است.