طبق آمار شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، در سال ۱۴۰۲ میزان ناترازی بنزین به ۱۱ میلیون لیتر در روز افزایش یافته و دولت سیزدهم در سال گذشته ۳ میلیارددلار صرف واردات بنزین کرده است. طبق پیشبینیها و با ادامه همین روند مصرف، میزان ناترازی به مرور فراتر از این عددها هم خواهد رفت
جوان آنلاین: در روزهای اخیر و با استقرار دولت چهاردهم، رئیسجمهور محترم، دکتر پزشکیان به قیمت بنزین اشاره کردند: «هیچ منطقی وجود ندارد که ما بنزین را به قیمت دلار آزاد بخریم و به قیمت سوبسیددار بفروشیم.» و در ادامه نیز گفتند: «من بهعنوان دولت، پول گندم، پول دارو و پول نهاده و حقوق بازنشستهها را ندارم، اما بنزین دلار ۵۰ تومان را میفروشم ۱۰ تومان. کدام منطقی این را از ما قبول میکند که ما داریم این کار را میکنیم.» این بیان اشاره به موضوع ناترازی بنزین دارد؛ با افزایش مصرف بنزین و فراتر رفتن مصرف از تولید داخلی، کشور مجبور شده است بنزین وارد کند. بنزینی که وارد کشور میشود با قیمت جهانی و بر اساس نرخ دلار، خریده شده و به قیمت هزارو ۵۰۰ یا ۳ هزار تومان به مردم فروخته میشود که اختلاف قیمت این دو عدد از طریق پرداخت یارانه به مردم جبران میشود.
طبق آمار شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، در سال ۱۴۰۲ میزان ناترازی بنزین به ۱۱ میلیون لیتر در روز افزایش یافته و دولت سیزدهم در سال گذشته ۳ میلیارددلار صرف واردات بنزین کرده است. طبق پیشبینیها و با ادامه همین روند مصرف، میزان ناترازی به مرور فراتر از این عددها هم خواهد رفت. این عدد قابل توجه، موجب ناترازی بودجه شده و ناترازی بودجه نیز به طور معمول از طریق خلق پول به وسیله دولت جبران میگردد. در نتیجه این اقدام، تورم رخ میدهد. از طرف دیگر، اگر به بنزین یارانه تخصیص نیابد و قیمت بنزین افزایش یابد، باز هم شاهد تورم و مشکلات معیشتی خواهیم بود. اما راه حل مسئله چیست؟ به اصطلاح در یک سیاست خطی تصمیم گرفته شود، قیمت بنزین مانند آبان ۹۸ به یک باره بالا برود؟ یا راهحلهای دیگری نیز وجود دارد؟
ناترازی بنزین؛ مسئله حلشدنی
مشکل ناترازی انرژی و کنترل تورم دو مفهوم غیر قابل جمع نیستند و میتوان به راهکار دست یافت. اما نیاز به برنامهریزی دقیق، همکاری بین بخشهای مختلف و توجه به عوامل اقتصادی، اجتماعی و محیطی به طور همزمان است. اگر مسئله همه جانبه دیده شود، مردم توجیه شوند و ملاحظات رعایت گردد (برای مثال افزایش قیمت با شیب کم و در بلند مدت انجام شود)، افزایش قیمت بنزین الزاماً همراه با آشوب و اغتشاش مانند سال ۱۳۹۸ نخواهد بود و برعکس میتواند به پیشرفت کشور کمک کند. در این یادداشت به این مطلب خواهیم پرداخت که در قالب یک بسته سیاستی میتوان مشکل بنزین را حل کرد تا در عین حال، تورم ایجاد نشود.
یکی از روشهایی که در دانش تحلیل خطمشی (Public policy analysis) به کار میرود، آن است که تبعات خطمشیها را در نظر بگیریم و دنبال کنیم که آیا خطمشیای که اتخاذ خواهیم کرد، منتهی به نتیجه مورد انتظار ما میشود یا خیر؟ با استفاده از این روش، پیامدهای احتمالی افزایش قیمت بنزین در کنار سیاستهای دیگر مانند واردات خودرو کممصرف، پرداخت یارانه به انتهای زنجیره و… را بررسی میکنیم. در ادامه توضیح خواهیم داد، افزایش قیمت بنزین باید در بستر یک بسته سیاستی طرح شود نه یک سیاست خطی!
پیامدهای افزایش قیمت بنزین
با فرض افزایش قیمت بنزین، به تبع نرخ کرایه حملونقل بار و مسافر افزایش پیدا خواهد کرد. افزایش نرخ کرایه مسافر، مستقیم بر زندگی مردم تأثیر گذاشته و مردم باید هزینه بیشتری را هنگام استفاده از تاکسی و… پرداخت نمایند. همچنین، در اثر افزایش هزینه حملونقل کالا، هزینههای تولید افزایش مییابد. این موضوع خود را به صورت افزایش قیمت کالاها نشان خواهد داد. در کنار اینها، افرادی که از خودروی شخصی استفاده مینمایند، مبلغ بیشتری را باید صرف سوخت کنند. در نتیجه این عامل هم باعث افزایش هزینههای روزانه مردم میگردد.
از طرف دیگر، با فرض افزایش قیمت بنزین، پرداخت یارانه در ابتدای زنجیره کاهش مییابد. کاهش میزان یارانه پرداختی در ابتدای زنجیره باعث خواهد شد ناترازی بودجه کاهش پیدا کند؛ بر این اساس دولت مجبور به رشد پایه پولی و خلق پول نخواهد بود. این عامل از رشد تورم جلوگیری خواهد کرد و جلوی کوچک شدن سفره مردم را میگیرد. علاوه بر این، با آزاد شدن منابع حاصل از کاهش پرداخت یارانه، دولت میتواند به مسائل توسعهای بپردازد: ساخت پالایشگاه و افزایش تولید داخلی بنزین، ساخت نیروگاه در جهت توسعه خودروهای برقی و هیبریدی، توسعه حملونقل عمومی مانند مترو، تاکسی، اتوبوس برقی و حمایت مالی از مردم برای تعویض لوازم پرمصرف قدیمی با کممصرف جدید، مانند تعویض بخاریها و کولرهای قدیمی با جدید و… این قبیل پروژههای توسعهای باعث خواهند شد در بلند مدت مشکل ناترازی از طریق افزایش تولید داخل و کاهش مصرف به صورت بنیادی حل شود. پرداختن به مسائل توسعهای در بیشتر مواقع زود بازده نیستند ولی تأثیر بسیار مطلوبی در آینده کشور و وضعیت معیشت مردم در بلند مدت خواهند گذاشت.