اقتصاد ۲۴-دیماه ۱۴۰۴ نقطه عطفی در گفتمان اجتماعیـاقتصادی ایران بود؛ موجی از واکنشهای مردمی که از بازار بزرگ تهران و انتقاد کسبه به بیثباتی ارز و تورم افسارگسیخته آغاز شد و در چند روز در بسیاری از شهرها در سراسر کشور گسترش یافت. این واکنشها اگرچه در آغاز رنگ و بوی اقتصادیـمعیشتی داشت، اما در بسیاری از مناطق به نماد انتقاد عمومی از وضعیت اقتصادی، سیاستهای کلان و بحران رفاه بدل شد و حضور اقشار مختلف جامعه را در خیابانها رقم زد.
با توجه به بازتاب رسانهای، گزارشها و پوششهای میدانی، برخی شهرها در این دوره بهعنوان قطبهای بارز واکنشهای دیماه شناخته میشوند که حضور گسترده شهروندان، استمرار تجمعها و نقش فعال گروههای مختلف را نشان میدهند. تهران بهعنوان نقطه آغاز و مهمترین کانون این اتفاقات، نقشی محوری در شکلگیری و گسترش انتقادات ایفا کرد؛ تجمع و اعتصاب بازار و خیابانهای پایتخت، نشانهای کمسابقه از واکنش به وضعیت اقتصادی و معیشتی بود.
همزمان، اصفهان بهعنوان یکی از مراکز اصلی صنعتی و تجاری کشور، با حضور فعالان اقتصادی و مشارکت گسترده شهروندان، به یکی از محورهای تداوم این اتفاقات تبدیل شد. در شرق کشور نیز مشهد، بهعنوان دومین شهر پرجمعیت ایران، شاهد حضور پرشمار شهروندان در تجمعهای خیابانی در انتقاد به فشارهای اقتصادی بود. در کنار این کلانشهرها، آبدانان در استان ایلام نیز بهعنوان یکی از نقاط برجسته اتفاقات مطرح شد؛ شهری که تجمعات آن با بازتاب رسانهای درخور توجه، به نمادی از واکنشهای انتقادی در مناطق کمتربرخوردار تبدیل شد. در ادامه روند تجمعها و فشارهای اقتصادی، هفتم بهمن سخنگوی وزارت بهداشت نیز با اشاره به آمار مراجعات استانی اعلام کرد بیشترین مراجعات مربوط به تهران و مراکز استانهای خراسان رضوی (مشهد) و اصفهان بوده است. این دادهها نشان میدهد که کلانشهرها همزمان با فشارهای معیشتی، شاهد تجمع و مراجعه قابل توجه مردم به مراکز درمانی و خدمات عمومی بودهاند.
اعتراضها ابتدا در بازار شکل گرفت؛ جایی که منطق اقتصادی و عقلانیت بازاریان، شدت فشار واقعی معیشتی را نمایان کرد و سپس به دانشگاه، خیابان و محلهها تسری یافت. این روند چند نیروی اجتماعی را همزمان درگیر کرده و نارضایتی واحدی حول محور محدودیتهای اقتصادی شکل داده است.
پس از بررسی شرایط اصفهان، تهران و ایلام، نگاهی به مشهد نشان میدهد که این شهر پرجمعیت نیز با چالشهای جدی اقتصادی و اجتماعی مواجه است. یک فعال اجتماعی در مشهد که سالها با خانوادههای آسیبپذیر در سکونتگاههای حاشیهای کار و زندگی کرده و به دلیل حساسیت موضوع مایل به انتشار نامش نیست، در گفتوگو با «شرق» توضیح میدهد که وضعیت اقتصادی در این شهر بسیار وخیمتر از چیزی است که آمارهای رسمی نشان میدهد. او وضعیت حاشیهنشینی، فقر و بیکاری در مشهد را «بحرانی و رو به رشد» توصیف میکند و میگوید: «اطلاعات رسمی حاکی از آن است که بیش از ۳۰ درصد جمعیت مشهد در سکونتگاههای غیررسمی و حاشیهای زندگی میکنند که حدود بیش از یکمیلیونو ۳۰۰ هزار نفر را شامل میشود. این بالاترین میزان حاشیهنشینی در کشور است».
اگرچه نرخ بیکاری رسمی استان خراسان رضوی در سالهای اخیر در حدود شش تا هفت درصد گزارش میشود، تجربه میدانی این فعال نشان میدهد بخش زیادی از مردم در منطقههای حاشیهای با اشتغال ناامن، بیکاری پنهان و مشاغل غیررسمی مواجهاند و درآمدهایشان برای پوشش هزینههای زندگی بهویژه هزینههای مسکن، خوراک و خدمات بسیار ناچیز است. او همچنین توضیح میدهد: «مردمی که تحت فشار تورم، افزایش هزینهها و کاهش قدرت خرید، احساس کردهاند سازوکارهای رسمی پاسخگوی نیازهایشان نیست، در خیابان معترض میشوند». به گفته او مراجعه قابل توجه به طرحهای محلی مقابله با فقر و بیکاری مانند راهاندازی آشپزخانههای عمومی، کارگاههای اشتغالزایی و توزیع کمکهای معیشتی در حاشیه شهر از سوی دولت نشاندهنده شدت مشکلات اقتصادی است که تا امروز موجب شده بخش درخور توجهی از جمعیت مشهد در تجمعها نقش فعال داشته باشند یا دستکم در پشت صحنه نارضایتی گسترده اجتماعی را تجربه کنند.