حسن کامشاد
برد قدرت حتی در دوران پس از سلطنت نیز محسوس است. ابعاد اساطیری پادشاهی عمیقا در آگاهی تاریخی ایرانی ریشه دوانیده است، و چه بسا جان تازه هم یافته است.
هیچ کس نمی تواند در این جا فرمان براند» و «هیچ پادشاهی نمی تواند مملکت را اداره کند». وخامت اوضاع آذربایجان و نگرانی از سرنوشت ناصرالدین، میرزاتقی خان را برآن داشت که این مطالب محرمانه را با کنسول بریتانیا در میان گذارد، و علاوه بر آن، خواستار مداخله انگلیسی ها بشود. از اولین مدارکی که از تماس میرزا تقی خان با یک نماینده خارجی در دست است نه فقط سلیقه سیاسی او، و نیز تشخیصش در مورد نقش تعیین کننده قدرت های همسایه در امور داخلی ایران مشهود است، بلکه آرزوی درازمدت وی را نیز می توان خواند که می خواست (به خاطر مقام خویش در قشون آذربایجان) ناصرالدین میرزا را وسیله ترفیع سیاسی خود قرار دهد، آرزویی که ده سال طول کشید تا جامة عمل پوشید