همه چیز در مورد آرایه حسن تعلیل
«حسن تعلیل» در لغت به معنای «دلیل نیکو آوردن» است. در حقیقت «حسن» به معنی «نیکو» و «زیبا» و تعلیل به معنی «دلیل آوردن» است که ترکیب این دو میشود: «دلیل نیکو و زیبا آوردن».
حسن تعلیل چیست؟
در اصطلاح ادبی حسن تعلیل به معنای آوردن دلیلی ادبی و تخیلی و نه واقعی برای یک پدیده میباشد. شاعر یا نویسنده در اثر خود با استفاده از تشبیه، علتی غیرعلمی را برای یک پدیده بیان میکند و به این طریق علت و معلول را در ذهن مخاطب بسیار دلپذیر و زیبا جلوه میدهد.
آرایه حسن تعلیل درصدد بیان علت وقوع پدیدهها نیست بلکه فقط برای قانع کردن مخاطب به روشی زیبا و ذوقی هنرمندانه بیان میشود.
راه تشخیص آرایه حسن تعلیل
آشنایی با آرایه حسن تعلیل و یافتن علت و معلول در اثری ادبی به طوری که در واقع و از نظر علمی پدید آمدن معلول به سبب علتی که بیان شده نباشد، راه تشخیص آرایه حسن تعلیل میباشد. به عبارت دیگر، وقتی در یک اثر، دلیلی برای یک پدیده بیان شده باشد که مطابق عقل نباشد، حسن تعلیل در آن اثر به کار رفته است. در دانشچي
به عنوان مثال به بیت زیر از ملک الشعرای بهار توجه کنید:
تو قلب فسرده زمینی
از درد ورم نموده یک چند
این بیت در وصف کوهبا استفاده از آرایه حسن تعلیل علت ایستادن درختان را احترام به امام حسین علیهالسلام بیان کرده است.
✽✽✽
چو اندر آب عکس یار خوشتر میشود پیدا
از آنروز آب در چشمم مگر بسیار میآید
عراقی علت اینکه زیاد اشک میریزد را دیدن چهره یارش در آب اشک چشمانش بیان کرده و این دلیل ادبی، غیرواقعی و شاعرانه، نشان از کاربرد آرایه حسن تعلیل در این بیت دارد.
✽✽✽
هنگام سپیدهدم خروس سحری
دانی که چرا همی کند نوحهگری
یعنی که نمودند در آیینه صبح
کز عمر شبی گذشت و تو بیخبری
در این رباعی شاعر (خیام یا ابوسعید ابوالخیر) با استفاده از آرایه حسن تعلیل علت سحرخوانی خروس را، بیخبری انسانها از گذشتن عمر بیان میکند.
درباره آرایه تملیح