همه چیز در مورد آرایه سجع و انواع آن
«سجع» در لغت به معنی با قافیه سخنگفتن است.
در اصطلاح ادبیات، یکی از آرایههای ادبی است که در آن از کلمات همآهنگ در متن استفاده میشود.
سجع چیست؟
به عبارت دیگر هنگامی که پایان جملات از نظر وزن یا حرف آخر یا هر دو، همآهنگ باشند از آرایه سجع استفاده شده است.
در حقیقت سجع در نثر، معادل قافیه در نظم است.
نکته: کلماتی که در تعداد حروف و زمان بیانکردن کلمات مساوی باشند کلمات «هموزن» میباشند.
نکته: به حرفی که در پایان کلمه قرار گرفته «حرفرَوی» گفته میشود. اگر حرفروی کلمات با هم یکی باشد، قافیه یا سجع وجود دارد.
نکته: به کلمات هماهنگ «ارکان سجع» و به موسیقی بین کلمات «سجع»، به جملهای که دارای آرایه سجع باشد، «مسجع» و به جملههایی که در ادامه جمله آمده و دارای کلمات همآوا میباشند «قرینه» گفته میشود.
انواع سجع با مثال
سجع براساس یکسانی در وزن یا حروف آخر یا هر دو به سه نوع تقسیم میشود:
1- سجع متوازن
هنگامی که پایان جملات فقط در وزن همآهنگ باشند از آرایه سجع متوازن استفاده شده است. در دانشچي
مثال برای سجع متوازن:
نصرالله منشی در مقدمه کلیله و دمنه میگوید: «دین بیملک ضایع استرم»، «شرم» و «نرم» دارای وزن و حروف یکسان هستند، پس این بیت دارای سجع متوازی است.
✽✽✽
ابرِ آذارند و نمیبارند و چشمه آفتاباند و بر کس نمیتابند. بر مرکبِ استطاعت، سواراناند و نمیرانند… (گلستان سعدی)
در این مثال، «آذارند» و «آفتابند» با هم و «نمیبارند» و «نمیتابند» و «نمیرانند» با هم سجع متوازی دارند.
✽✽✽
الهی نام تو ما را جواز، مهر تو ما را جهاز، شناخت تو ما را امان، لطف تو ما را عیان. (مناجاتنامه خواجه عبدالله انصاری)
«جواز» و «جهاز» و همچنین «امان» و «عیان» سجع متوازی دارند.
✽✽✽
سلاح از تن بگشادند و رخت و غنیمت بنهادند. (گلستان سعدی)
«بگشادند» و «بنهادند» سجع متوازی دارند.
✽✽✽
هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید. (گلستان سعدی)
«بشوید» و «بگوید» سجع متوازی دارند.
آرایه تضاد و انواع آن
دیگر آرایه های ادبی